EKOLOGIÝA DIPLOMATIÝASY: halkara guramalar bilen işjeň gatnaşyklar

Ekologiýa diplomatiýasynda Türkmenistan halkara hyzmatdaşlyga möhüm orun berýär. Halkara ekologik guramalary daşky gurşawy gowulandyrmak boýunça dünýä jemgyýetçiliginiň maksatnamalaryny ýerine ýetirmäge saldamly goşant goşýarlar. Olar belli bir ýol bilen syýasy, ykdysady we beýleki halkara meseleleriň hataryndan ekologik meseleleri ileri tutup, ýurtlaryň syýasy garaýşyna garamazdan, ähli gyzyklanýan döwletleriň tebigaty goramak işlerini birleşdirmäge mümkinçilik döredýär. Şunlukda, dürli ekologik ugurlara ýöriteleşen halkara guramalar hereket edýär we ýurdumyz bu guramalara agza bolmak bilen, olaryň guraýan maslahatlaryna, maksatnamalaryna işjeň gatnaşýar.

BMG-niň dür­li dü­züm­le­ri­niň gat­naş­magyn­da ýur­du­myz­da bir­nä­çe mak­sat­na­ma­laýyn we­zi­pe­ler üs­tün­lik­li ama­la aşy­ryl­dy we hä­zir­ki wagt­da bir­nä­çe eko­lo­gik mak­sat­nama­lar­dyrtas­la­ma­lar he­re­ket ed­ýär.Birle­şen Mil­let­ler Gura­masynyň Ösüş Mak­satna­ma­sy­nyň (UNDP) «Türkmenistan­da şä­her­le­riň dur­nuk­ly ös­dü­ri­li­şi: Aş­ga­bat­da we Awaza­da «ýa­şyl» şä­her­le­riň top­lumla­ýyn ös­dü­ri­li­şi» tas­la­ma­sy, «Köp san­ly bäh­bit­le­riň alyn­ma­gy üçin Aral deň­zi­niň gi­ňiş­li­gin­de ýer se­riş­de­le­ri­ni we ýo­ka­ry te­bi­gy gym­mat­ly­gy bo­lan ekoul­gam­la­ry go­rap sak­la­mak we dur­nuk­ly do­lan­dyrmak» at­ly tas­la­ma­sy, Mer­ke­zi Azi­ýa­da durnuk­ly ener­gi­ýa ara­bag­la­ny­şy­gy (SECCA) tas­la­ma­sy we Mer­ke­zi Azi­ýa­da gaý­ta­dan di­kel­dil­ýän ener­gi­ýa (RECA) tas­la­ma­sy, «Mer­ke­zi Azi­ýa­da yk­dy­sa­dy ösüş üçin ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­ni ha­sa­ba al­mak bi­len ýer se­riş­de­le­rin­den peý­da­lan­mak bo­ýunça se­bit­le­ýin mak­sat­na­ma­sy» (ILUCA), Aziýa­nyň Ösüş ban­ky­nyň «Türkmenistanda «ýa­şyl» öz­gert­me­le­ri gol­da­mak üçin gaý­ta­dan di­kel­dil­ýän ener­gi­ýa pu­da­gyn­da or­naş­dy­ryl­ýan çöz­güt­ler» at­ly tas­la­masy mu­nuň şeý­le­di­gi­ni tas­syk­la­ýar. Şeý­le hem ýur­du­myz­da dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän iş­ler hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň gü­wä­na­ma­la­ry­na we ýo­ka­ry ba­ha­sy­na my­na­syp bol­ýar. Ar­kadag şä­he­ri­niň «Ýew­ro­pa­da Howpsuz­lyk we Hyz­mat­daş­lyk Guramasy­nyň se­bi­tin­de dur­nuk­ly, «ýa­şyl», ho­wa üçin oňaý­ly we in­no­wa­sion çöz­güt­li şä­her­le­ri ös­dür­mek» tas­la­ma­sy­na go­şul­ma­gy we Aş­ga­bat şähe­ri­niň BMG-niň Ýew­ro­pa yk­dy­sa­dy komis­si­ýa­sy­nyň «Şä­her­ler­dä­ki bag­lar» at­ly baş­lan­gy­jy­na bag ek­mek çä­re­le­ri ar­ka­ly go­şan­dy üçin de­giş­li gü­wä­na­ma my­na­syp bol­ma­gy buý­san­dy­ry­jy wa­ka­dyr.

Mer­ke­zi Azi­ýa se­bi­tin­de suw se­rişde­le­ri­ni re­je­li peý­da­lan­mak we Aral deň­zi­niň gu­ra­ma­gy­nyň zy­ýan­ly ne­ti­je­leri­ni azalt­mak bo­ýun­ça se­bit ýurt­la­ry­nyň Baş­tu­tanla­ry ta­ra­pyn­dan 1993-nji ýy­lyň 4-nji ýan­wa­ryn­da Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy dö­re­dil­di. Onuň esa­sy mak­sa­dy Aral he­läk­çi­li­gi­niň tä­si­rin­den ze­per ýe­ten se­bit­le­ri eko­lo­gi­ýa taý­dan sag­dyn­laş­dyr­ma­ga gö­nük­di­ri­len yl­myama­ly tas­la­ma­la­ry­dyr mak­sat­na­ma­la­ry iş­läp taý­ýar­la­mak­dan we ma­li­ýe­leşdir­mek­den yba­rat­dyr. Ýur­du­myz Aral deň­zi­ni ha­las et­mek bo­ýun­ça dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän ta­gal­la­la­ra BMG-niň iş­jeň we ul­gam­la­ýyn gat­naş­ma­gy ug­run­da çy­kyş ed­ýär. Türk­me­nis­tan BMG bi­len Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­nyň arasyn­da hyz­mat­daş­lyk ha­kyn­da BMG-niň Baş As­sambleýa­sy­nyň Ka­rar­na­ma­la­rynyň iki­si­niň ka­bul edil­me­gi­ni ga­zan­dy. Şeý­le hem 2023-nji ýyl­da Azi­ýa-Ýuwaş um­ma­ny se­bi­ti üçin yk­dy­sa­dy we durmuş ko­mi­te­ti (ESCAP) «BMG-niň Aral deň­zi­niň how­da­ny bo­ýun­ça Ýö­ri­te Maksat­na­ma­sy­nyň dö­re­dil­me­gi­niň şert­le­ri­ne ga­ra­mak» at­ly de­giş­li Ka­rar­na­ma­ny ka­bul et­di. 2017 — 2019-njy ýyl­lar­da ýur­du­myz Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­na baş­lyk­lyk edip, bu gaz­na­nyň çäk­le­rin­de ne­ti­je­li hyz­mat­daş­ly­gyň pug­ta­lan­dy­rylma­gy­na we onuň işi­niň kä­mil­leş­di­ril­megi­ne my­na­syp go­şant goş­dy. Şeý­le hem Türkme­nis­tanyň 2021 — 2025-nji ýyl­lar üçin Aral bo­ýun­ça Mil­li mak­sat­na­ma­sy­ny ka­bul eden se­bit­dä­ki ýe­ke-täk döw­let­di­gini bel­le­mek ge­rek.

Eko­lo­gi­ýa aba­dan­çy­ly­gy ba­bat­da Türkmenis­ta­nyň BMG-niň Bi­lim, ylym we me­de­ni­ýet me­se­le­le­ri bo­ýun­ça gu­rama­sy (ÝUNES­KO) bi­len hyz­mat­daş­ly­gy ba­ra­da aý­ra­tyn bel­le­mek ge­rek. Hal­ka­ra hyz­mat­daş­lyk­da taý­ýar­la­nan «Aram guşak­lyk­da­ky Tu­ran çöl­le­ri» at­ly köp­ta­rap­laýyn hö­dür­na­ma­nyň çäk­le­rin­de ýur­du­myzyň «Be­re­ket­li Ga­ra­gum», «Gap­laň­gyr» döw­let te­bi­gy go­rag­ha­na­la­ry­nyň, Repetek döw­let bios­fe­ra go­rag­ha­na­sy­nyň we onuň Ýe­ra­jy çäk­li go­rag­ha­na­sy­nyň çöl ekoulga­my­nyň ÝUNES­KO-nyň Bü­tin­dün­ýä mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na gi­ri­zil­me­gi se­bi­tiň ösüm­lik­le­ri­dir haý­wan­la­ry­nyň en­de­mik gör­nüş­le­ri­niň dün­ýä de­re­je­sin­de go­ral­magy­na ýar­dam ber­ýär.

Gör­şü­miz ýa­ly, Gah­ry­man Arkadagymy­zyň ba­şy­ny baş­lan baş­langyç­la­ry­nyň, hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň alyp bar­ýan döw­let­li iş­le­ri­niň ne­ti­je­sin­de, ýur­du­my­zyň eko­lo­gi­ýa dip­lo­ma­ti­ýa­syn­da hal­ka­ra gu­ra­ma­lar bi­len hyz­mat­daş­ly­gy, dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän mak­sat­na­ma­la­ry­dyr tas­la­ma­la­ry ro­waç­lyk­la­ra bes­len­ýär.

Orazgeldi SAPAROW,

Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty.