Juwaz

Ata-ba­ba­la­ry­myz müň­ýyl­lykla­ryň do­wa­myn­da dö­re­den mil­li gym­mat­lyk­la­ry­ny yzy­gi­der­li kämil­leş­di­rip ge­lip­dir­ler. Olar her bir dö­re­den gym­mat­lyk­la­ry­ny sun­gat de­re­je­si­ne ýe­tir­me­gi ba­şa­ryp­dyr­lar. Hal­ky­my­zyň gün­de­lik dur­muş­da ula­nan gu­ral­la­ry bu gün­ki ne­sil­ler üçin ba­ha­sy­na ýe­tip bol­ma­jak gymmat­lyk bo­lup, geç­mi­şi­mi­ziň ga­dymy kök­le­rin­den ha­bar ber­ýär. Ola­ry öw­ren­mek we go­rap sak­la­mak bi­ziň mu­kad­des bor­ju­myz­dyr.

Şeý­le gym­mat­lyk­la­ryň bi­ri hem ju­waz­dyr. Ju­waz kün­jü­den ýag almak üçin peý­da­la­ny­lyp, ol esa­san, Da­şo­guz we­la­ýa­ty­nyň çäk­le­rin­de köp ula­ny­lyp­dyr. On­dan baş­ga-da, ga­wun çi­gi­din­den, zy­gyr­dan ýag al­mak üçin hem ula­ny­lyp­dyr. Halk ara­syn­da ju­waz ha­kyn­da:

Sary maýam çöküp otyr, 

Iç ýagyny döküp otyr.

Öküz-öküz aýlanar,

Dünýä sekiz aýlanar—

di­ýen ýa­ly ma­tal­lar hem dö­re­dilip­dir.

Ju­wa­za dü­ýe, at ýa­ly mal go­şu­lyp iş­le­dil­ýär. Oňa go­şu­lan mal birsyh­ly aý­la­nyp du­ran­soň, ba­şy­nyň aý­lan­maz­ly­gy üçin gö­zü­ne ma­ta da­ňyl­ýar. Ol ma­ta “göz­lük” di­ýilýär. Gö­züň üs­tü­ne düş­ýän ýe­ri gö­zi gy­syp dur­maz­ly­gy üçin göz­lük güber­çek edi­lip bag­lan­ýar. Ju­wa­zyň ýer­leş­di­ri­len ta­my­na “ju­waz­tam”, ju­waz iş­led­ýän ada­ma bol­sa “juwaz­çy” di­ýil­ýär. Ju­wa­zyň so­ku­sy ta­myň or­ta­syn­da di­ki­lip­dir. Ju­wazta­myň giň­li­gi onuň tö­we­re­gin­den ju­wa­za go­şu­lan iş ma­ly ar­ka­ýyn aý­la­nyp bi­ler ýa­ly hem ju­wa­za degiş­li en­jam­lar ýer­leş­di­ri­lip bil­ner ýa­ly ulu­lyk­da bo­lup­dyr.Ju­wa­zyň iň esa­sy bö­le­gi onuň so­ku­sy­dyr. On­da kün­jü­den we beý­le­ki dä­ne­ler­den ow­lup ýag çy­ka­ry­lyp­dyr. Ju­waz so­ku­sy­na guý­lan kün­ji­niň owul­ýan ýe­ri­ne ker­sen di­ýil­ýär. So­ky­nyň agzy 70—80 san­ti­metr giň­lik­de, 4—5 san­ti­metr çuň­luk­da dä­ne gu­ýu­lar ýa­ly er­ňek edi­lip kö­wül­ýär. Oňa bir­ba­da 9—12 ki­log­ra­ma çen­li künji gu­ýul­ýar. Onuň aý­lan­ma­gy bi­len ju­wa­zyň ag­zy­na dü­şen dä­ne ow­lup baş­lan­ýar.

Ju­wa­zyň pi­ri Us­sa Bad­ýan ba­banyň ýa­san ju­wa­zy il­ki ýag ber­mändir. Ol hü­nä­ri­niň ba­şa bar­man­dy­gyna gy­na­nyp, Al­la­ta­ga­la na­lyş edip ag­lap­dyr. Şon­da onuň gö­zün­den akan ýaş ju­wa­zyň so­ku­sy­na damyp­dyr we ýag çy­kyp baş­lap­dyr. Şon­dan soň ol so­ka guý­lan kün­jä suw se­pil­me­li­di­gi­ni bi­lip­dir.

Gyş gün­le­ri ho­wa­nyň so­wuk bol­ýan­dy­gy üçin ýaz aý­la­ry­na se­rede­niň­de, ju­waz ha­ýal­rak gyz­ýar. Ol oňat gyz­ma­sa-da, kün­ji ýa­gy go­wy alyn­ma­ýar. Şo­nuň üçin gyş aý­la­ry ju­waz­da ýag çy­kar­mak to­mus pasly­na se­re­de­niň­de, köp wag­ty ta­lap ed­ýär. Her gün­de ju­waz­dan 350 kilog­ram kün­jü­den 190 litr tö­we­re­gi ýag alyn­ýar. Kün­ji ýen­ji­li­be­ren­de üs­tü­ne iki go­şa­wuç suw se­pil­ýär. Oňa “gaý­nar suw” di­ýil­ýär. Ju­wa­za go­şu­lan mal (dü­ýe, at) 300—400 ge­zek aý­la­nan­dan soň, ju­waz­da­ky kün­ji­niň köp bö­le­gi döw­lüp, tal­han bol­ýar we ýe­ne-de suw be­ril­ýär, soň ýag in­ýär. Kün­ji bu­la­mak ýa­ly çaý­ka­nyp ug­ra­ýar. Şon­da so­ka iki go­şa­wuç kün­ji taş­lan­ýar. Şon­dan soň kün­ji ga­tap, kün­ja­ra­dan ýag saý­la­nyp ug­ra­ýar. Soň­ra hu­mar­ça (agaç­dan edi­len ýö­ri­te gap) bi­len ýa­gy az-az­dan su­sup al­ýar­lar.

Köp­lenç, ju­waz­da ýag çy­ka­rylýan­dy­gy üçin kün­ja­ra­sy ju­waz­ça el ha­ky hök­mün­de ber­lip­dir. Ýag çykar­ma­ga ge­len­le­re ju­waz­çy “Eli­me ýo­kan ýa­gy­ňa ra­zy bol!” di­ýer eken.

So­ky­nyň için­den aý­lan­ýan 1,5—2 metr uzyn­lyk­da­ky aga­ja “ju­wazyň oky” di­ýil­ýär. Onuň bö­lek­le­ri: kel­le­si, boý­ny, egin, gu­lak, çö­püdir. Okuň kel­le bö­le­gi ser­ha­na­nyň ýa-da tah­ýa­nyň sy­gym­ly­ly­gy­na la­ýyk­lyk­da onuň için­de er­kin aýla­nar ýa­ly ýum­ru­la­nyp dur­ýar. Ol tah­ýa geý­di­ril­ýär, onuň kel­le­si bi­len boý­ny gyr­lan­da, onuň göw­re bi­len bir­leş­ýän ýe­ri­ne tä­ze ýa­sa­lan kel­le sep­leş­di­ril­ýär. Ok, so­ky ju­wa­zyň esa­sy hyz­ma­ty­ny ýe­ri­ne ýe­tir­ýän bö­le­gi­dir. Ok aý­la­nan­da, so­ky­nyň ker­se­ni­niň ýa­law­la­ryn­da dä­ne mynjy­ra­dyl­ýar we onuň maň­zyn­da­ky ýag ga­byk­dan—lö­de­re­den saý­lanýar.Ju­wa­zyň so­ku­sy wag­tal-wag­tal aras­sa­la­nyp du­rul­ma­ly­dyr.

Okuň uç ta­ra­pyn­dan de­şik de­şi­lip, agaç ge­çi­ril­ýär. Oňa “bö­rük” di­ýilýär. Onuň ýo­kar­sy oka ber­ki­dil­se, aşa­gy ýük sal­lan­ýan aga­ja ber­kidil­ýär. Ju­wa­zyň oky bi­len so­ky­nyň gap­da­lyn­da ýer­leş­ýän kün­dä­ni birleş­dir­ýän ýo­ka­ry ta­ra­pyn­da­ky eg­ri aga­jyň ady ge­jek­dir. Ol ig­de, tut, erik ýa­ly ga­ty, berk agaç­lar­dan edilýär. Onuň ýo­kar­ky eg­re­len ta­ra­py onuň uju­na geý­di­ril­ýär-de, oky aşak ba­syp dur­ýar.Ju­waz aý­la­nan­da,sürtül­mek güý­jü­ni azalt­mak üçin okuň uju­na ge­je­giň geý­di­ril­ýän ýe­ri­ne sa­byn ça­lyn­ýar. Ge­je­giň aşak ta­rapyn­da­ky çek­ge­ler ony kün­de bi­len bi­rik­dir­ýär. Ge­je­giň aşak ujun­dan de­şi­lip ke­se ge­çi­ril­ýän agaç­la­ra “ge­je­giň çek­ge­le­ri” di­ýil­ýär. Ol hem berk agaç­dan ýa­sal­ýar.

Ju­wa­zyň ke­je­be­si­ne “Pa­dar” di­ýil­ýär. Ju­wa­zy ýö­ret­mek, ýag al­mak we al­nan ýa­gy sak­la­mak üçin ula­nyl­ýan kö­mek­çi gu­ral­la­ryň ýe­ri­ne ýe­tir­ýän hyz­ma­ty­na gö­rä şeýle at­la­ry bar:

Aý­ry—ju­wa­zyň oku­ny ýo­ka­ry çy­kar­mak ze­rur bo­lan­da ula­nylýan haç­ja. Ol okuň gu­lak çö­pü­niň aşa­gyn­dan goý­be­ri­lip, ony ýo­ka­ry gö­ter­ýär.

Bal­hy—ju­waz­dan çy­kan ýa­gy guý­mak üçin taý­ýar­la­ny­lan syr­ça­ly, iki gu­lak­ly uly küý­ze.

Dö­wüm—ju­wa­zyň so­ku­sy­na topla­nan ýa­gy al­mak üçin ula­nyl­ýan ki­çi gap­ja­gaz.

Kö­nek—ju­wa­zyň ser­ha­na­sy­na top­lan­ýan ýa­gyň ak­dy­ryl­ýan ga­by. (Bel­ki köý­ne­ge meň­zeş bo­lan­ly­gy üçin oňa kö­nek diý­len­dir).

Süň­ňül­kä­di—jü­rün­dik­den ak­ýan ýa­gyň gu­ýul­ýan ga­by.

Des­şeň­ňil—5,5 ki­log­ram ýag sygar ýa­ly, dü­ýä­niň ha­myn­dan ýö­ri­te taý­ýar­la­ny­lan çäý­nek sy­pat­ly gap.

Şä­girt gol­ça—ser­ha­na­da­ky ýa­gy alyp, des­şeň­ňi­le gu­ýul­ýan ki­çi­jik oka­ra.

Çeker—ju­wa­zyň ag­zy­na top­lanan ýa­gy su­sup al­mak üçin ýö­ri­te gap.

Tüfe—ju­wa­zyň so­ku­syn­da­ky ýagy so­rup al­ýan tur­ba­jyk.

Des­mal—ser­ha­na­nyň için­dä­ki ku­mar­ça­nyň su­sup alyp bil­me­dik ýa­gy­ny, sy­ryp al­ýan es­gi.

Misran—ju­wa­zyň içer­ki di­warla­ryn­da ga­tap ga­lan kün­ja­ra­ny gopar­ýan de­mir.

Öý­jaý—ju­wa­zyň tah­ýa­syn­da top­la­nan ýa­gyň ak­dy­ryl­ýan bed­resi­niň otur­dyl­ýan ýö­ri­te çu­ku­ry.

Ýa­na­gaç­lar—ujy ki­çi, ju­wa­za go­şu­lan ma­lyň iki ýa­nyn­dan uzynly­gy­na geç­ýän agaç­lar.

Yn­ha, şu söz­ler­den gör­şü­miz ýa­ly, ata-ba­ba­la­ry­myz ju­wa­zy ýasa­mak, iş­let­mek üçin bir­nä­çe zatlar­dan peý­da­la­nyp­dyr­lar.

Gurbangözel MUHAMMEDOWA,

Ahal welaýatynyň Kaka etrabyndaky takyk ugurlar

boýunça ýöriteleşdirilen 21-nji orta mekdebiň müdiri,

Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty.