«Gender deňligini ilerletmek: gender deňligi we gender zorlugyna garşy göreşmekde kanunçylyk esaslaryny berkitmek boýunça Parlamentara dialogy» atly maslahatyň işi dowam edýär
«Gender deňligini ilerletmek: gender deňligi we gender zorlugyna garşy göreşmekde kanunçylyk esaslaryny berkitmek boýunça Parlamentara dialogy» atly maslahatyň işi dowam edýär
«Gender deňligini ilerletmek: gender deňligi we gender zorlugyna garşy göreşmekde kanunçylyk esaslaryny berkitmek boýunça Parlamentara dialogy» atly maslahatyň işi dowam edýär
Türkmenistanyň Mejlisiniň we Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň (UNFPA) bilelikde guramagynda «Gender deňligini ilerletmek: gender deňligi we gender zorlugyna garşy göreşmekde kanunçylyk esaslaryny berkitmek boýunça Parlamentara dialogy» atly maslahatyň açylyş dabarasy geçirildi.
Maslahatyň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory Florense Bauer, Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan Daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Sasaki Hirosi, BMG-niň Ilat Gaznasynyň Gazagystandaky wekili, Türkmenistan we Gyrgyz Respublikasy boýunça ýurt direktory Çinwe Ogbonna, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň ýerine ýetiriji direktory Farruh Usmonow, BMG-niň Adam hukuklary baradaky Ýokary komissarynyň müdirliginiň wekili, CEDAW Komitetiniň agzasy Mariann Mikko, Gruziýanyň, Demirgazyk Makedoniýanyň, Täjigistanyň, Ermenistanyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Türkiýäniň, Özbegistanyň, Pakistanyň parlamentleriniň wekilleri, şeýle hem Mejlisiň deputatlary, Türkmenistanyň Daşary işler, Adalat, Içeri işler, Saglygy goraýyş we derman senagaty, Bilim ministrlikleriniň, Baş prokuraturanyň, Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň, Adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekiliň – Adalatçynyň diwanynyň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri, professor-mugallymlar we talyp ýaşlar gatnaşdylar.
Maslahatyň açylyş dabarasynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory Florense Bauer, Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Sasaki Hirosi, Malaýziýanyň ösümlik we sarp edijilik baradaky ministri, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň zenanlaryň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak we gender deňligi baradaky hereket edýän komitetiniň başlygy Dr. Noraýni Ahmad çykyş etdiler.
Dünýägözel Gulmanowa – Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy:
Milli Parlamentiň Başlygy ilki bilen, häzirki zamanyň iň möhüm ugurlarynyň birine – gender deňligini üpjün etmek üçin kanunçylyk binýadyny berkitmäge bagyşlanan bilelikdäki Parlamentara maslahata gatnaşýandyklary üçin myhmanlara Türkmenistanyň Mejlisiniň adyndan köp sagbolsun aýtdy. Bu halkara maslahatyň Türkmenistanyň gender deňligini üpjün etmekde gazanan oňyn tejribesini paýlaşmak we täze tejribeleri öwrenmek, öňe sürülýän başlangyçlary hem-de bu ugurda hyzmatdaşlygy ösdürmegiň, tagallalary birleşdirmegiň meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin ähmiýetli meýdança bolup hyzmat etjekdigine ynam bildirdi.
D.Gulmanowanyň çykyşynda belleýşi ýaly, hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda Türkmenistanda zenanlaryň hukuklaryny we bähbitlerini goramak, olaryň ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda tutýan ornuny ýokarlandyrmak boýunça netijeli işler alnyp barylýar. Ýurdumyzyň bu ugurdaky kanunçylygy milli ýörelgelere we halkara hukugyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda yzygiderli kämilleşdirilýär.
Hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýy BMG-niň Baş Assambleýasynyň Kararnamalary esasynda üç gezek ykrar edilen Türkmenistan dünýäniň abraýly halkara guramalary, şol sanda Milletler Bileleşigi we onuň düzüm birlikleri bilen gender deňligi babatda netijeli hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny yzygiderli ösdürýär.
Türkmenistan Zenanlara garşy kemsitmeleriň ähli görnüşlerini ýok etmek baradaky konwensiýa gatnaşýar we BMG-niň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň «Gender deňligi» atly 5-nji maksadyny durmuşa geçirmek boýunça netijeli iş alyp barýar.
Ýurdumyzyň Birleşen Milletler Guramasy bilen netijeli gatnaşyklarynda gender deňligi babatda BMG-niň Ilat gaznasy we Ösüş maksatnamasy bilen hyzmatdaşlyga aýratyn ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Mejlisi bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň arasynda 2026-2027-nji ýyllar üçin «Gender deňligini kanunçylykda ilerletmek üçin ulgamy we gurallary pugtalandyrmaga ýardam etmek» boýunça gol çekilen Iş meýilnamasyna laýyklykda, gender deňligini üpjün etmek, kanunçylygy kämilleşdirmek, maşgala we ýaşlary goldamak, enäniň we çaganyň saglygyny goramak bilen bagly işler alnyp barylýar. Bu işler Türkmenistanda zenanlaryň jemgyýetçilik we döwlet durmuşyndaky işjeňligini artdyrmaga gönükdirilen umumy strategiýanyň bir bölegidir.
Şeýle hemTürkmenistanda gender deňligi boýunça 2021–2025-nji ýyllar üçin Hereketleriň milli meýilnamasy boýunça toplumlaýyn işler üstünlikli durmuşa geçirildi. Türkmenistanyň 2024–2028-nji ýyllar üçin BMG-niň Ilat we ösüş boýunça komissiýasynyň agzalygyna saýlanmagy ýurdumyzyň gender deňligini üpjün etmek boýunça tagallalarynyň halkara bileleşiginde giňden ykrar edilýändiginiň aýdyň subutnamasy bolup durýar. Munuň özi ýurdumyza zenanlaryň jemgyýetdäki ornuny pugtalandyrmak, olaryň bilim, saglyk we ykdysady mümkinçiliklerini giňeltmek bilen bagly halkara hyzmatdaşlygyny has-da ösdürmäge giň mümkinçilikleri döredýär.
Ýurdumyzda bu ugra degişli maslahatlar we çäreler yzygiderli geçirilýär. Munuň aýdyň mysaly hökmünde 2025-nji ýylyň 10-njy dekabrynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda «Häzirki zaman jemgyýetinde zenanlaryň orny: Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek ugrunda halkara hyzmatdaşlygy ösdürmek» atly halkara maslahatyň geçirilmegi we onuň netijeleri boýunça durnukly ösüşde zenanlaryň ornuna degişli Jemleýji resminamanyň kabul edilmegi bellärliklidir.
Türkmenistan sebitde we bütin dünýäde zenan parlamentarileriň arasynda hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň pugtalandyrylmagyna, Zenanlar dialogynyň ösdürilmegine uly ähmiýet berýär. Ýurdumyzyň başlangyjy bilen Merkezi Aziýa ýurtlarynyň zenanlarynyň Dialogynyň döredilmegi hem muňa aýdyň şaýatlyk edýär.
Ýurdumyzda zenanlaryň hukuklaryny, bähbitlerini, eneligi we çagalygy goramak, maşgalany goldamak boýunça hem toplumlaýyn çäreler alnyp barylýar. Bu ugurda durmuşa geçirilýän işlere dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan ýokary baha berilýär.
Zenanlara jemgyýetiň we maşgala ojagynyň mukaddesligi, mertebesi, durmuşyň gözelligi hökmünde uly hormat-sarpa bilen garamak şöhratly geçmişli, täze Galkynyş eýýamly türkmen halkynyň milli däbine öwrüldi. Hut şonuň üçin hem ýurdumyzda zenanlaryň döwlet dolandyryşynda, ylym-bilimde, saglygy goraýyşda, medeniýetde, sportda, telekeçilikde we beýleki pudaklarda geçirilýän işlere deňhukukly gatnaşmaklary üçin ähli mümkinçilikler döredilýär. Eneligi we çagalygy goramak, maşgala mukaddesligini aýawly saklamak hem-de zenan mertebesini belentde tutmak boýunça giň gerimli döwlet maksatnamalary üstünlikli durmuşa geçirilýär. Bu ugurda kanunçylyk binýadynyň kämilleşdirilmegine, halkara hyzmatdaşlygyň pugtalandyrylmagyna uly ähmiýet berilýär.
Türkmenistanda gender deňligini üpjün etmegiň hukuk binýady ýurdumyzyň Konstitusiýasyna esaslanýar. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň Zähmet, Maşgala, Ilaty durmuş taýdan goramak hakynda, Jenaýat,Administratiw hukuk bozulmalary hakynda kodekslerinde we beýleki kanunlarynda gender deňligini üpjün etmegiň hukuk esaslary, zenanlaryň hukuklary babatda birnäçe durmuş kadalary hem-de ýeňillikleri göz öňünde tutulýar.
Gender deňligi boýunça hukuklaryň deň agramlylygyny üpjün etmek maksady bilen, «Aýallaryň we erkekleriň deň hukuklarynyň we deň mümkinçilikleriniň üpjün edilmeginiň döwlet kepillikleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyyzygiderli kämilleşdirilýär.
Munuň özi hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň Türkmenistany ösüşleriň täze belentliklere çykarmaga gönükdirilen maksatnamalaýyn özgertmeleriniň üstünlikli durmuşa geçirilmegine ýurdumyzyň zenanlarynyň işjeň gatnaşýandyklaryna, olaryň ýurdumyzyň syýasy-jemgyýetçilik durmuşyndaky ornunyň barha ýokarlanýandygyna şaýatlyk edýär.
Florense Bauer – Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory:
Çykyşynda şu günki bilelikdäki maslahatyň ýokary guramaçylyk derejede geçirilmeginde döredilen mümkinçilik üçin Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Serdar Berdimuhamedowa hem-de türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowa sagbolsunlaryny beýan etdi. Şu möhüm dialogyň geçirilmeginde hem-de 2026 – 2030-njy ýyllar üçin Gender deňligi boýunça Milli hereketler meýilnamasynyň taslamasyny taýýarlamakda Türkmenistanyň uly tagallalary edendigini, öňdebaryjy tejribäni görkezendigini belledi.
Gender deňligini ilerletmegiň diňe bir jemgyýetçilik borjy bolman, eýsem, hemmeleriň ymtylýan ählitaraplaýyn, durnukly jemgyýeti gurmagyň esasy şertidigi barada aýtmak bilen, bu ugurda milli kanunçylygyň möhüm orna eýedigi barada nygtady.
UNFPA-nyň döwletler bilen hyzmatdaşlykda halkara borçnamalaryň we milli kanunlaryň utgaşdyrylmagyna ýardam edýändigini belläp, iki gün dowam etjek bu maslahatyň Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebitinde demografik durnuklylygyň pugtalandyrylmagyna, nesil saglygyny goramaga we gender deňligini üpjün etmek ugrunda alnyp barylýan işleriň kanunçylyk hukuk binýadynyň kämilleşmegine goşant goşjak möhüm platforma boljakdygyna ynam bildirdi.
Sasaki Hirosi – Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi:
Çykyşynda zenanlaryň hukuklaryny ilerletmek we gender deňligini üpjün etmek ýaly möhüm tema bagyşlanyp geçirilýän şu maslahata gatnaşmagyň özi üçin uly mertebedigini aýtdy.
Zenanlaryň hukuklarynyň üpjün edilmeginiň adam hukuklarynyň özeninde durýandygyny we durnukly ösüşiň esasy şertidigini bellemek bilen, bu dialogyň çäklerinde bellenip geçilýän üç sany ugruň örän uly ähmiýete eýedigine ünsi çekdi. Birinjiden, milli kanunçylyklary halkara kadalara laýyk getirmegiň möhümdigini belledi. Zenanlara garşy kemsitmelere ýol bermezlik baradaky konwensiýanyň agzasy bolmak bilen, Ýaponiýanyň halkara maslahatlara laýyklykda, öz hukuk binýadyny kämilleşdirmek boýunça degişli işleri alyp barýandygy barada aýtdy. Ikinjiden, tejribe alyşmagyň ähmiýetini belledi. Şu günki geçirilýän dialogyň ýurtlaryň diňe bir üstünliklerini däl, eýsem, kynçylyklaryny hem paýlaşyp biljek platformalaryň amaly we netijeli çözgütleri tapmakda örän ähmiýetlidigini nygtady. Üçünjiden, öňde durýan wezipeleri durmuşa geçirmekde ýüze çykýan bökdençlikleri aradan aýyrmagyň usullaryna ünsi çekdi. Ýaponiýada institusional ulgamlary hem-de olaryň işleýiş usullaryny kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işler barada durup geçdi.
Dr. Noraýni Ahmad – Malaýziýanyň ösümlik we sarp edijilik baradaky ministri, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň zenanlaryň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak we gender deňligi baradaky hereket edýän komitetiniň başlygy:
Wideoýüzlenmesinde bu möhüm maslahatyň ilatyň iň wajyp meselelerine, esasan hem, zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini giňeltmäge hem-de gender deňligini üpjün etmek we zenanlaryň döwlet dolandyryşyndaky ornuny giňeltmek baradaky meselelere bagyşlanýandygyny, gender deňliginiň diňe bir sebit üçin däl, eýsem, ähli medeniýetler we ösüş tapgyrlar üçin umumy ileri tutulýan ugurdygyny belledi.
2030-njy ýyla çenli Durnukly Ösüş Maksatlarynyň (DÖM) 5-nji maksadyna ýetmek baradaky borçnamalaryň berjaý edilmeginiň, gender deňligine ýetilmeginiň parahat, gülläp ösýän we durnukly jemgyýetleri gurmak üçin örän wajypdygyna ünsi çekdi.
Gender deňliginiň her bir adamyň ösmäge çalyşýan mümkinçilikleriniň jyns boýunça däl-de, zehin we tagalla boýunça kesgitlenýän jemgyýeti gurmakda wajyplygyny bellemek bilen, şu günki maslahatyň iň gowy tejribeleri alyşmakda, hyzmatdaşlygy güýçlendirmekde we durnukly ösüş ugrundaky umumy borçnamalary kämilleşdirmekde möhüm platformadygyny nygtady.
Bilelikdäki maslahat öz işini dürli ugurlar boýunça mejlislerde dowam etdirer.
Türkmenistanyň Mejlisiniň we Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň (UNFPA) bilelikde guramagynda «Gender deňligini ilerletmek: gender deňligi we gender zorlugyna garşy göreşmekde kanunçylyk esaslaryny berkitmek boýunça Parlamentara dialogy» atly maslahatyň açylyş dabarasy geçirildi.
Maslahatyň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory Florense Bauer, Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan Daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Sasaki Hirosi, BMG-niň Ilat Gaznasynyň Gazagystandaky wekili, Türkmenistan we Gyrgyz Respublikasy boýunça ýurt direktory Çinwe Ogbonna, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň ýerine ýetiriji direktory Farruh Usmonow, BMG-niň Adam hukuklary baradaky Ýokary komissarynyň müdirliginiň wekili, CEDAW Komitetiniň agzasy Mariann Mikko, Gruziýanyň, Demirgazyk Makedoniýanyň, Täjigistanyň, Ermenistanyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Türkiýäniň, Özbegistanyň, Pakistanyň parlamentleriniň wekilleri, şeýle hem Mejlisiň deputatlary, Türkmenistanyň Daşary işler, Adalat, Içeri işler, Saglygy goraýyş we derman senagaty, Bilim ministrlikleriniň, Baş prokuraturanyň, Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň, Adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekiliň – Adalatçynyň diwanynyň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri, professor-mugallymlar we talyp ýaşlar gatnaşdylar.
Maslahatyň açylyş dabarasynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory Florense Bauer, Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Sasaki Hirosi, Malaýziýanyň ösümlik we sarp edijilik baradaky ministri, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň zenanlaryň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak we gender deňligi baradaky hereket edýän komitetiniň başlygy Dr. Noraýni Ahmad çykyş etdiler.
Dünýägözel Gulmanowa – Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy:
Milli Parlamentiň Başlygy ilki bilen, häzirki zamanyň iň möhüm ugurlarynyň birine – gender deňligini üpjün etmek üçin kanunçylyk binýadyny berkitmäge bagyşlanan bilelikdäki Parlamentara maslahata gatnaşýandyklary üçin myhmanlara Türkmenistanyň Mejlisiniň adyndan köp sagbolsun aýtdy. Bu halkara maslahatyň Türkmenistanyň gender deňligini üpjün etmekde gazanan oňyn tejribesini paýlaşmak we täze tejribeleri öwrenmek, öňe sürülýän başlangyçlary hem-de bu ugurda hyzmatdaşlygy ösdürmegiň, tagallalary birleşdirmegiň meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin ähmiýetli meýdança bolup hyzmat etjekdigine ynam bildirdi.
D.Gulmanowanyň çykyşynda belleýşi ýaly, hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda Türkmenistanda zenanlaryň hukuklaryny we bähbitlerini goramak, olaryň ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda tutýan ornuny ýokarlandyrmak boýunça netijeli işler alnyp barylýar. Ýurdumyzyň bu ugurdaky kanunçylygy milli ýörelgelere we halkara hukugyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda yzygiderli kämilleşdirilýär.
Hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýy BMG-niň Baş Assambleýasynyň Kararnamalary esasynda üç gezek ykrar edilen Türkmenistan dünýäniň abraýly halkara guramalary, şol sanda Milletler Bileleşigi we onuň düzüm birlikleri bilen gender deňligi babatda netijeli hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny yzygiderli ösdürýär.
Türkmenistan Zenanlara garşy kemsitmeleriň ähli görnüşlerini ýok etmek baradaky konwensiýa gatnaşýar we BMG-niň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň «Gender deňligi» atly 5-nji maksadyny durmuşa geçirmek boýunça netijeli iş alyp barýar.
Ýurdumyzyň Birleşen Milletler Guramasy bilen netijeli gatnaşyklarynda gender deňligi babatda BMG-niň Ilat gaznasy we Ösüş maksatnamasy bilen hyzmatdaşlyga aýratyn ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Mejlisi bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň arasynda 2026-2027-nji ýyllar üçin «Gender deňligini kanunçylykda ilerletmek üçin ulgamy we gurallary pugtalandyrmaga ýardam etmek» boýunça gol çekilen Iş meýilnamasyna laýyklykda, gender deňligini üpjün etmek, kanunçylygy kämilleşdirmek, maşgala we ýaşlary goldamak, enäniň we çaganyň saglygyny goramak bilen bagly işler alnyp barylýar. Bu işler Türkmenistanda zenanlaryň jemgyýetçilik we döwlet durmuşyndaky işjeňligini artdyrmaga gönükdirilen umumy strategiýanyň bir bölegidir.
Şeýle hemTürkmenistanda gender deňligi boýunça 2021–2025-nji ýyllar üçin Hereketleriň milli meýilnamasy boýunça toplumlaýyn işler üstünlikli durmuşa geçirildi. Türkmenistanyň 2024–2028-nji ýyllar üçin BMG-niň Ilat we ösüş boýunça komissiýasynyň agzalygyna saýlanmagy ýurdumyzyň gender deňligini üpjün etmek boýunça tagallalarynyň halkara bileleşiginde giňden ykrar edilýändiginiň aýdyň subutnamasy bolup durýar. Munuň özi ýurdumyza zenanlaryň jemgyýetdäki ornuny pugtalandyrmak, olaryň bilim, saglyk we ykdysady mümkinçiliklerini giňeltmek bilen bagly halkara hyzmatdaşlygyny has-da ösdürmäge giň mümkinçilikleri döredýär.
Ýurdumyzda bu ugra degişli maslahatlar we çäreler yzygiderli geçirilýär. Munuň aýdyň mysaly hökmünde 2025-nji ýylyň 10-njy dekabrynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda «Häzirki zaman jemgyýetinde zenanlaryň orny: Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek ugrunda halkara hyzmatdaşlygy ösdürmek» atly halkara maslahatyň geçirilmegi we onuň netijeleri boýunça durnukly ösüşde zenanlaryň ornuna degişli Jemleýji resminamanyň kabul edilmegi bellärliklidir.
Türkmenistan sebitde we bütin dünýäde zenan parlamentarileriň arasynda hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň pugtalandyrylmagyna, Zenanlar dialogynyň ösdürilmegine uly ähmiýet berýär. Ýurdumyzyň başlangyjy bilen Merkezi Aziýa ýurtlarynyň zenanlarynyň Dialogynyň döredilmegi hem muňa aýdyň şaýatlyk edýär.
Ýurdumyzda zenanlaryň hukuklaryny, bähbitlerini, eneligi we çagalygy goramak, maşgalany goldamak boýunça hem toplumlaýyn çäreler alnyp barylýar. Bu ugurda durmuşa geçirilýän işlere dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan ýokary baha berilýär.
Zenanlara jemgyýetiň we maşgala ojagynyň mukaddesligi, mertebesi, durmuşyň gözelligi hökmünde uly hormat-sarpa bilen garamak şöhratly geçmişli, täze Galkynyş eýýamly türkmen halkynyň milli däbine öwrüldi. Hut şonuň üçin hem ýurdumyzda zenanlaryň döwlet dolandyryşynda, ylym-bilimde, saglygy goraýyşda, medeniýetde, sportda, telekeçilikde we beýleki pudaklarda geçirilýän işlere deňhukukly gatnaşmaklary üçin ähli mümkinçilikler döredilýär. Eneligi we çagalygy goramak, maşgala mukaddesligini aýawly saklamak hem-de zenan mertebesini belentde tutmak boýunça giň gerimli döwlet maksatnamalary üstünlikli durmuşa geçirilýär. Bu ugurda kanunçylyk binýadynyň kämilleşdirilmegine, halkara hyzmatdaşlygyň pugtalandyrylmagyna uly ähmiýet berilýär.
Türkmenistanda gender deňligini üpjün etmegiň hukuk binýady ýurdumyzyň Konstitusiýasyna esaslanýar. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň Zähmet, Maşgala, Ilaty durmuş taýdan goramak hakynda, Jenaýat,Administratiw hukuk bozulmalary hakynda kodekslerinde we beýleki kanunlarynda gender deňligini üpjün etmegiň hukuk esaslary, zenanlaryň hukuklary babatda birnäçe durmuş kadalary hem-de ýeňillikleri göz öňünde tutulýar.
Gender deňligi boýunça hukuklaryň deň agramlylygyny üpjün etmek maksady bilen, «Aýallaryň we erkekleriň deň hukuklarynyň we deň mümkinçilikleriniň üpjün edilmeginiň döwlet kepillikleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyyzygiderli kämilleşdirilýär.
Munuň özi hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň Türkmenistany ösüşleriň täze belentliklere çykarmaga gönükdirilen maksatnamalaýyn özgertmeleriniň üstünlikli durmuşa geçirilmegine ýurdumyzyň zenanlarynyň işjeň gatnaşýandyklaryna, olaryň ýurdumyzyň syýasy-jemgyýetçilik durmuşyndaky ornunyň barha ýokarlanýandygyna şaýatlyk edýär.
Florense Bauer – Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory:
Çykyşynda şu günki bilelikdäki maslahatyň ýokary guramaçylyk derejede geçirilmeginde döredilen mümkinçilik üçin Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Serdar Berdimuhamedowa hem-de türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowa sagbolsunlaryny beýan etdi. Şu möhüm dialogyň geçirilmeginde hem-de 2026 – 2030-njy ýyllar üçin Gender deňligi boýunça Milli hereketler meýilnamasynyň taslamasyny taýýarlamakda Türkmenistanyň uly tagallalary edendigini, öňdebaryjy tejribäni görkezendigini belledi.
Gender deňligini ilerletmegiň diňe bir jemgyýetçilik borjy bolman, eýsem, hemmeleriň ymtylýan ählitaraplaýyn, durnukly jemgyýeti gurmagyň esasy şertidigi barada aýtmak bilen, bu ugurda milli kanunçylygyň möhüm orna eýedigi barada nygtady.
UNFPA-nyň döwletler bilen hyzmatdaşlykda halkara borçnamalaryň we milli kanunlaryň utgaşdyrylmagyna ýardam edýändigini belläp, iki gün dowam etjek bu maslahatyň Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebitinde demografik durnuklylygyň pugtalandyrylmagyna, nesil saglygyny goramaga we gender deňligini üpjün etmek ugrunda alnyp barylýan işleriň kanunçylyk hukuk binýadynyň kämilleşmegine goşant goşjak möhüm platforma boljakdygyna ynam bildirdi.
Sasaki Hirosi – Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi:
Çykyşynda zenanlaryň hukuklaryny ilerletmek we gender deňligini üpjün etmek ýaly möhüm tema bagyşlanyp geçirilýän şu maslahata gatnaşmagyň özi üçin uly mertebedigini aýtdy.
Zenanlaryň hukuklarynyň üpjün edilmeginiň adam hukuklarynyň özeninde durýandygyny we durnukly ösüşiň esasy şertidigini bellemek bilen, bu dialogyň çäklerinde bellenip geçilýän üç sany ugruň örän uly ähmiýete eýedigine ünsi çekdi. Birinjiden, milli kanunçylyklary halkara kadalara laýyk getirmegiň möhümdigini belledi. Zenanlara garşy kemsitmelere ýol bermezlik baradaky konwensiýanyň agzasy bolmak bilen, Ýaponiýanyň halkara maslahatlara laýyklykda, öz hukuk binýadyny kämilleşdirmek boýunça degişli işleri alyp barýandygy barada aýtdy. Ikinjiden, tejribe alyşmagyň ähmiýetini belledi. Şu günki geçirilýän dialogyň ýurtlaryň diňe bir üstünliklerini däl, eýsem, kynçylyklaryny hem paýlaşyp biljek platformalaryň amaly we netijeli çözgütleri tapmakda örän ähmiýetlidigini nygtady. Üçünjiden, öňde durýan wezipeleri durmuşa geçirmekde ýüze çykýan bökdençlikleri aradan aýyrmagyň usullaryna ünsi çekdi. Ýaponiýada institusional ulgamlary hem-de olaryň işleýiş usullaryny kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işler barada durup geçdi.
Dr. Noraýni Ahmad – Malaýziýanyň ösümlik we sarp edijilik baradaky ministri, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň zenanlaryň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak we gender deňligi baradaky hereket edýän komitetiniň başlygy:
Wideoýüzlenmesinde bu möhüm maslahatyň ilatyň iň wajyp meselelerine, esasan hem, zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini giňeltmäge hem-de gender deňligini üpjün etmek we zenanlaryň döwlet dolandyryşyndaky ornuny giňeltmek baradaky meselelere bagyşlanýandygyny, gender deňliginiň diňe bir sebit üçin däl, eýsem, ähli medeniýetler we ösüş tapgyrlar üçin umumy ileri tutulýan ugurdygyny belledi.
2030-njy ýyla çenli Durnukly Ösüş Maksatlarynyň (DÖM) 5-nji maksadyna ýetmek baradaky borçnamalaryň berjaý edilmeginiň, gender deňligine ýetilmeginiň parahat, gülläp ösýän we durnukly jemgyýetleri gurmak üçin örän wajypdygyna ünsi çekdi.
Gender deňliginiň her bir adamyň ösmäge çalyşýan mümkinçilikleriniň jyns boýunça däl-de, zehin we tagalla boýunça kesgitlenýän jemgyýeti gurmakda wajyplygyny bellemek bilen, şu günki maslahatyň iň gowy tejribeleri alyşmakda, hyzmatdaşlygy güýçlendirmekde we durnukly ösüş ugrundaky umumy borçnamalary kämilleşdirmekde möhüm platformadygyny nygtady.
Bilelikdäki maslahat öz işini dürli ugurlar boýunça mejlislerde dowam etdirer.
Türkmenistanyň Mejlisiniň we Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň (UNFPA) bilelikde guramagynda «Gender deňligini ilerletmek: gender deňligi we gender zorlugyna garşy göreşmekde kanunçylyk esaslaryny berkitmek boýunça Parlamentara dialogy» atly maslahatyň açylyş dabarasy geçirildi.
Maslahatyň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory Florense Bauer, Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan Daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Sasaki Hirosi, BMG-niň Ilat Gaznasynyň Gazagystandaky wekili, Türkmenistan we Gyrgyz Respublikasy boýunça ýurt direktory Çinwe Ogbonna, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň ýerine ýetiriji direktory Farruh Usmonow, BMG-niň Adam hukuklary baradaky Ýokary komissarynyň müdirliginiň wekili, CEDAW Komitetiniň agzasy Mariann Mikko, Gruziýanyň, Demirgazyk Makedoniýanyň, Täjigistanyň, Ermenistanyň, Gyrgyz Respublikasynyň, Türkiýäniň, Özbegistanyň, Pakistanyň parlamentleriniň wekilleri, şeýle hem Mejlisiň deputatlary, Türkmenistanyň Daşary işler, Adalat, Içeri işler, Saglygy goraýyş we derman senagaty, Bilim ministrlikleriniň, Baş prokuraturanyň, Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň, Adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekiliň – Adalatçynyň diwanynyň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri, professor-mugallymlar we talyp ýaşlar gatnaşdylar.
Maslahatyň açylyş dabarasynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa, Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory Florense Bauer, Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Sasaki Hirosi, Malaýziýanyň ösümlik we sarp edijilik baradaky ministri, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň zenanlaryň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak we gender deňligi baradaky hereket edýän komitetiniň başlygy Dr. Noraýni Ahmad çykyş etdiler.
Dünýägözel Gulmanowa – Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy:
Milli Parlamentiň Başlygy ilki bilen, häzirki zamanyň iň möhüm ugurlarynyň birine – gender deňligini üpjün etmek üçin kanunçylyk binýadyny berkitmäge bagyşlanan bilelikdäki Parlamentara maslahata gatnaşýandyklary üçin myhmanlara Türkmenistanyň Mejlisiniň adyndan köp sagbolsun aýtdy. Bu halkara maslahatyň Türkmenistanyň gender deňligini üpjün etmekde gazanan oňyn tejribesini paýlaşmak we täze tejribeleri öwrenmek, öňe sürülýän başlangyçlary hem-de bu ugurda hyzmatdaşlygy ösdürmegiň, tagallalary birleşdirmegiň meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin ähmiýetli meýdança bolup hyzmat etjekdigine ynam bildirdi.
D.Gulmanowanyň çykyşynda belleýşi ýaly, hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda Türkmenistanda zenanlaryň hukuklaryny we bähbitlerini goramak, olaryň ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşynda tutýan ornuny ýokarlandyrmak boýunça netijeli işler alnyp barylýar. Ýurdumyzyň bu ugurdaky kanunçylygy milli ýörelgelere we halkara hukugyň umumy ykrar edilen kadalaryna laýyklykda yzygiderli kämilleşdirilýär.
Hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýy BMG-niň Baş Assambleýasynyň Kararnamalary esasynda üç gezek ykrar edilen Türkmenistan dünýäniň abraýly halkara guramalary, şol sanda Milletler Bileleşigi we onuň düzüm birlikleri bilen gender deňligi babatda netijeli hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny yzygiderli ösdürýär.
Türkmenistan Zenanlara garşy kemsitmeleriň ähli görnüşlerini ýok etmek baradaky konwensiýa gatnaşýar we BMG-niň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň «Gender deňligi» atly 5-nji maksadyny durmuşa geçirmek boýunça netijeli iş alyp barýar.
Ýurdumyzyň Birleşen Milletler Guramasy bilen netijeli gatnaşyklarynda gender deňligi babatda BMG-niň Ilat gaznasy we Ösüş maksatnamasy bilen hyzmatdaşlyga aýratyn ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Mejlisi bilen Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň arasynda 2026-2027-nji ýyllar üçin «Gender deňligini kanunçylykda ilerletmek üçin ulgamy we gurallary pugtalandyrmaga ýardam etmek» boýunça gol çekilen Iş meýilnamasyna laýyklykda, gender deňligini üpjün etmek, kanunçylygy kämilleşdirmek, maşgala we ýaşlary goldamak, enäniň we çaganyň saglygyny goramak bilen bagly işler alnyp barylýar. Bu işler Türkmenistanda zenanlaryň jemgyýetçilik we döwlet durmuşyndaky işjeňligini artdyrmaga gönükdirilen umumy strategiýanyň bir bölegidir.
Şeýle hemTürkmenistanda gender deňligi boýunça 2021–2025-nji ýyllar üçin Hereketleriň milli meýilnamasy boýunça toplumlaýyn işler üstünlikli durmuşa geçirildi. Türkmenistanyň 2024–2028-nji ýyllar üçin BMG-niň Ilat we ösüş boýunça komissiýasynyň agzalygyna saýlanmagy ýurdumyzyň gender deňligini üpjün etmek boýunça tagallalarynyň halkara bileleşiginde giňden ykrar edilýändiginiň aýdyň subutnamasy bolup durýar. Munuň özi ýurdumyza zenanlaryň jemgyýetdäki ornuny pugtalandyrmak, olaryň bilim, saglyk we ykdysady mümkinçiliklerini giňeltmek bilen bagly halkara hyzmatdaşlygyny has-da ösdürmäge giň mümkinçilikleri döredýär.
Ýurdumyzda bu ugra degişli maslahatlar we çäreler yzygiderli geçirilýär. Munuň aýdyň mysaly hökmünde 2025-nji ýylyň 10-njy dekabrynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda «Häzirki zaman jemgyýetinde zenanlaryň orny: Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek ugrunda halkara hyzmatdaşlygy ösdürmek» atly halkara maslahatyň geçirilmegi we onuň netijeleri boýunça durnukly ösüşde zenanlaryň ornuna degişli Jemleýji resminamanyň kabul edilmegi bellärliklidir.
Türkmenistan sebitde we bütin dünýäde zenan parlamentarileriň arasynda hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň pugtalandyrylmagyna, Zenanlar dialogynyň ösdürilmegine uly ähmiýet berýär. Ýurdumyzyň başlangyjy bilen Merkezi Aziýa ýurtlarynyň zenanlarynyň Dialogynyň döredilmegi hem muňa aýdyň şaýatlyk edýär.
Ýurdumyzda zenanlaryň hukuklaryny, bähbitlerini, eneligi we çagalygy goramak, maşgalany goldamak boýunça hem toplumlaýyn çäreler alnyp barylýar. Bu ugurda durmuşa geçirilýän işlere dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan ýokary baha berilýär.
Zenanlara jemgyýetiň we maşgala ojagynyň mukaddesligi, mertebesi, durmuşyň gözelligi hökmünde uly hormat-sarpa bilen garamak şöhratly geçmişli, täze Galkynyş eýýamly türkmen halkynyň milli däbine öwrüldi. Hut şonuň üçin hem ýurdumyzda zenanlaryň döwlet dolandyryşynda, ylym-bilimde, saglygy goraýyşda, medeniýetde, sportda, telekeçilikde we beýleki pudaklarda geçirilýän işlere deňhukukly gatnaşmaklary üçin ähli mümkinçilikler döredilýär. Eneligi we çagalygy goramak, maşgala mukaddesligini aýawly saklamak hem-de zenan mertebesini belentde tutmak boýunça giň gerimli döwlet maksatnamalary üstünlikli durmuşa geçirilýär. Bu ugurda kanunçylyk binýadynyň kämilleşdirilmegine, halkara hyzmatdaşlygyň pugtalandyrylmagyna uly ähmiýet berilýär.
Türkmenistanda gender deňligini üpjün etmegiň hukuk binýady ýurdumyzyň Konstitusiýasyna esaslanýar. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanyň Zähmet, Maşgala, Ilaty durmuş taýdan goramak hakynda, Jenaýat,Administratiw hukuk bozulmalary hakynda kodekslerinde we beýleki kanunlarynda gender deňligini üpjün etmegiň hukuk esaslary, zenanlaryň hukuklary babatda birnäçe durmuş kadalary hem-de ýeňillikleri göz öňünde tutulýar.
Gender deňligi boýunça hukuklaryň deň agramlylygyny üpjün etmek maksady bilen, «Aýallaryň we erkekleriň deň hukuklarynyň we deň mümkinçilikleriniň üpjün edilmeginiň döwlet kepillikleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyyzygiderli kämilleşdirilýär.
Munuň özi hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň Türkmenistany ösüşleriň täze belentliklere çykarmaga gönükdirilen maksatnamalaýyn özgertmeleriniň üstünlikli durmuşa geçirilmegine ýurdumyzyň zenanlarynyň işjeň gatnaşýandyklaryna, olaryň ýurdumyzyň syýasy-jemgyýetçilik durmuşyndaky ornunyň barha ýokarlanýandygyna şaýatlyk edýär.
Florense Bauer – Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça BMG-niň Ilat Gaznasynyň sebitleýin direktory:
Çykyşynda şu günki bilelikdäki maslahatyň ýokary guramaçylyk derejede geçirilmeginde döredilen mümkinçilik üçin Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Serdar Berdimuhamedowa hem-de türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowa sagbolsunlaryny beýan etdi. Şu möhüm dialogyň geçirilmeginde hem-de 2026 – 2030-njy ýyllar üçin Gender deňligi boýunça Milli hereketler meýilnamasynyň taslamasyny taýýarlamakda Türkmenistanyň uly tagallalary edendigini, öňdebaryjy tejribäni görkezendigini belledi.
Gender deňligini ilerletmegiň diňe bir jemgyýetçilik borjy bolman, eýsem, hemmeleriň ymtylýan ählitaraplaýyn, durnukly jemgyýeti gurmagyň esasy şertidigi barada aýtmak bilen, bu ugurda milli kanunçylygyň möhüm orna eýedigi barada nygtady.
UNFPA-nyň döwletler bilen hyzmatdaşlykda halkara borçnamalaryň we milli kanunlaryň utgaşdyrylmagyna ýardam edýändigini belläp, iki gün dowam etjek bu maslahatyň Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa sebitinde demografik durnuklylygyň pugtalandyrylmagyna, nesil saglygyny goramaga we gender deňligini üpjün etmek ugrunda alnyp barylýan işleriň kanunçylyk hukuk binýadynyň kämilleşmegine goşant goşjak möhüm platforma boljakdygyna ynam bildirdi.
Sasaki Hirosi – Ýaponiýanyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi:
Çykyşynda zenanlaryň hukuklaryny ilerletmek we gender deňligini üpjün etmek ýaly möhüm tema bagyşlanyp geçirilýän şu maslahata gatnaşmagyň özi üçin uly mertebedigini aýtdy.
Zenanlaryň hukuklarynyň üpjün edilmeginiň adam hukuklarynyň özeninde durýandygyny we durnukly ösüşiň esasy şertidigini bellemek bilen, bu dialogyň çäklerinde bellenip geçilýän üç sany ugruň örän uly ähmiýete eýedigine ünsi çekdi. Birinjiden, milli kanunçylyklary halkara kadalara laýyk getirmegiň möhümdigini belledi. Zenanlara garşy kemsitmelere ýol bermezlik baradaky konwensiýanyň agzasy bolmak bilen, Ýaponiýanyň halkara maslahatlara laýyklykda, öz hukuk binýadyny kämilleşdirmek boýunça degişli işleri alyp barýandygy barada aýtdy. Ikinjiden, tejribe alyşmagyň ähmiýetini belledi. Şu günki geçirilýän dialogyň ýurtlaryň diňe bir üstünliklerini däl, eýsem, kynçylyklaryny hem paýlaşyp biljek platformalaryň amaly we netijeli çözgütleri tapmakda örän ähmiýetlidigini nygtady. Üçünjiden, öňde durýan wezipeleri durmuşa geçirmekde ýüze çykýan bökdençlikleri aradan aýyrmagyň usullaryna ünsi çekdi. Ýaponiýada institusional ulgamlary hem-de olaryň işleýiş usullaryny kämilleşdirmek boýunça alnyp barylýan işler barada durup geçdi.
Dr. Noraýni Ahmad – Malaýziýanyň ösümlik we sarp edijilik baradaky ministri, Ilat we ösüş boýunça parlamentarileriň Aziýa forumynyň zenanlaryň mümkinçiliklerini ýokarlandyrmak we gender deňligi baradaky hereket edýän komitetiniň başlygy:
Wideoýüzlenmesinde bu möhüm maslahatyň ilatyň iň wajyp meselelerine, esasan hem, zenanlaryň hukuklaryny we mümkinçiliklerini giňeltmäge hem-de gender deňligini üpjün etmek we zenanlaryň döwlet dolandyryşyndaky ornuny giňeltmek baradaky meselelere bagyşlanýandygyny, gender deňliginiň diňe bir sebit üçin däl, eýsem, ähli medeniýetler we ösüş tapgyrlar üçin umumy ileri tutulýan ugurdygyny belledi.
2030-njy ýyla çenli Durnukly Ösüş Maksatlarynyň (DÖM) 5-nji maksadyna ýetmek baradaky borçnamalaryň berjaý edilmeginiň, gender deňligine ýetilmeginiň parahat, gülläp ösýän we durnukly jemgyýetleri gurmak üçin örän wajypdygyna ünsi çekdi.
Gender deňliginiň her bir adamyň ösmäge çalyşýan mümkinçilikleriniň jyns boýunça däl-de, zehin we tagalla boýunça kesgitlenýän jemgyýeti gurmakda wajyplygyny bellemek bilen, şu günki maslahatyň iň gowy tejribeleri alyşmakda, hyzmatdaşlygy güýçlendirmekde we durnukly ösüş ugrundaky umumy borçnamalary kämilleşdirmekde möhüm platformadygyny nygtady.
Bilelikdäki maslahat öz işini dürli ugurlar boýunça mejlislerde dowam etdirer.
