Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň we Döwlet baýdagynyň güni mynasybetli 2026-njy ýylyň 14-nji maýynda Türkmenistanyň Mejlisinde göni wideoaragatnaşyk arkaly «Konstitusiýa – döwletleriň ösüşiniň we jemgyýetiň abadançylygynyň hukuk kepili» atly maslahat geçirildi.

Hukuk ulgamynda öňdebaryjy tejribeleri alyşmaga, şeýle hem parahatçylygy, howpsuzlygy we durnukly ösüşi berkitmekde oňyn başlangyçlar bilen tanyşmaga mümkinçilik döredýän bu maslahata Birleşen Milletler Guramasynyň düzüm birlikleriniň Türkmenistandaky wekilhanalarynyň ýolbaşçylary, Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Azerbaýjan Respublikasynyň parlamentleriniň wekilleri gatnaşdylar.

Maslahatda çykyş edenler Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna ygrarly bolmak bilen, ählumumy parahatçylygy, howpsuzlygy, durnukly ösüşi üpjün etmek, özara bähbitli köpugurly hyzmatdaşlygy ilerletmek, halkara hukugyň ornuny ýokarlandyrmak babatda sebit we dünýä ähmiýetli başlangyçlary öňe sürýändigini hem-de bu ugurda ýurtlaryň tagallalaryny birleşdirmek boýunça anyk işleri durmuşa geçirýändigini nygtadylar. 

Adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň ygtybarly goralmagynda we doly üpjün edilmeginde konstitusion kadalaryň we milli kanunçylygyň esasy orny eýeleýändigine üns çekilip, şu maslahatyň kanunçykaryjylyk we parlament işi boýunça tejribe alyşmakda, parlamentara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmakda möhüm ähmiýeti bellenildi. 

Maslahata gatnaşyjylar ýurdumyzyň hoşniýetlilik, ynsanperwerlik, parahatçylyk söýüjilik ýörelgelerine esaslanýan içeri we daşary syýasatynyň mundan beýläk-de üstünliklere beslenmegini, hormatly Prezidentimiz Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň, türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gahryman Arkadagymyzyň janlarynyň sag, ömürleriniň uzak bolmagyny, il-ýurt bähbitli, umumadamzat ähmiýetli beýik işleriniň hemişe rowaç bolmagyny arzuw etdiler.

Jenap Kamolzoda Ilhom Ikrom öz çykyşynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň döwletiň Esasy kanuny hökmünde döwlet we dolandyryş ulgamlarynyň binýadyny düzýändigini, adam we raýat hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň kepili bolup durýandygyny belledi.

Döwletiň we jemgyýetiň ösüşinde Konstitusiýanyň ornuna düşünmek aýratyn möhüm ähmiýete eýedir. Islendik döwletiň Konstitusiýasy diňe bir Esasy kanun bolmak bilen çäklenmän, eýsem, tutuş hukuk ulgamynyň özenidir. Ol döwletiň tebigatyny, ygtyýarlygynyň çäklerini we adam hukuklarynyň kepilliklerini kesgitleýär. Döwletiň durmuş we hukuk döwlet hökmünde ösmegine mümkinçilik berýän gurallar konstitusion kadalar arkaly döredilýär.

Häzirki dünýäde konstitusiýalar bilen halkara ösüş gün tertibiniň, esasan hem, BMG-niň 2030-njy ýyl üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň arasyndaky baglanyşyk aýratyn möhümdir. Bu maksatlara garyplygyň soňuna çykmak, saglygy üpjün etmek, ýokary hilli bilimi, ykdysady ösüşi gazanmak we deňsizligi azaltmak girýär.

Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň mysalynda Konstitusiýanyň Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmek üçin esasy hukuk guraly bolup hyzmat edýändigini aýdyň görmek bolýar. Durnukly ösüş maksatlarynyň diňe ykdysady ösüşe däl, eýsem, esasan-da, mynasyp ýaşaýyş derejesini, durmuş adalatlylygy we adamy goramagy üpjün etmäge gönükdirilendigi sebäpli, berk konstitusion esas bolmazdan, olara ýetmek mümkin däl.

Durnukly ösüş maksatlarynyň ikinji möhüm ugry ilatyň saglygyny we abadançylygyny üpjün etmekdir. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda saglygy goraýyş hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Bu döwlet edaralarynda mudsuz lukmançylyk kömeginiň elýeterliligi arkaly kepillendirilýär. Şunda saglygy goramak hukugynyň diňe bir şahsy hukuk däl-de, eýsem, durnukly jemgyýetçilik ösüşiniň esasydygyny nygtamak möhümdir. Sagdyn ilat bolmasa, ykdysady ösüş hem, raýat jemgyýetiniň ösmegi hem mümkin däl.

Bilim raýat jemgyýetiniň ösüşiniň açarydyr. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda bilim almak hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Mundan başga-da, köp döwletler hökmany we mudsuz başlangyç bilimi girizdiler. Bu orta bilime elýeterliligi kepillendirýär, hökmany esasy bilimi üpjün edýär we her bir raýatyň bilim almak hukugyny we bilim ulgamynyň döwlet tarapyndan goralmagyny kepillendirýär.

Has giň gerimde seredilende, konstitusiýa halkara ösüş maksatlary bilen milli syýasatyň arasynda baglanyşyk bolup hyzmat edýär. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň döwletleriniň konstitusion düzgünlerini seljermek Konstitusiýanyň diňe döwletiň Esasy kanuny bolmakdan has möhüm orna eýedigi barada netijä gelmäge mümkinçilik berýär. Häzirki dünýäde ol Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmegiň möhüm mehanizmine öwrülýär, sebäbi döwlet syýasatynyň esasy ugurlary we adam hukuklarynyň kepillik ulgamy Konstitusion kadalar arkaly berkidilýär.

Jenap Watanzoda Mahmadali Mahmadullo özçykyşynda Konstitusiýanyň her bir döwletiň durmuşynda möhüm orny eýeleýändigini belledi. Ol döwletiň Esasy Kanuny bolup, jemgyýetiň syýasy, hukuk we jemgyýetçilik ulgamlarynyň esaslaryny, döwletiň gurluşyny we onuň işlemeginiň ýörelgelerini kesgitleýär. Konstitusiýa öz tebigaty boýunça, ilki bilen, hukuk namasydyr. Emma Konstitusiýanyň ähmiýeti hukuk resminamasyndan has giňdir. Ol durnukly ösüşi üpjün etmek, raýat jemgyýetini berkitmek we adam hukuklaryny goramak üçin gurala öwrülýär.

Mysal hökmünde Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasyna salgylanmak isleýärin. Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasy 1994-nji ýylyň 6-njy noýabrynda halk referendumy arkaly kabul edildi. Şondan bäri Konstitusiýa üç gezek - 1999-njy, 2003-nji we 2016-njy ýyllarda meňzeş usullar bilen üýtgetmeler we goşmaçalar girizildi. Netijede,  häzirki wagtda 100 maddadan ybarat bolan Konstitusiýanyň üçden bir böleginden gowragy adamyň we raýatyň hukuklaryna we azatlyklaryna bagyşlanandyr. Adam hukuklary konstitusion hukugyň iň uly instituty bolup, adamyň we raýatyň mynasyp durmuşyny, onuň erkin işlemegi we ýaşaýşy üçin şertleri üpjün etmäge gönükdirilendir.

Konstitusion hukuklar we azatlyklar Konstitusiýada tassyklanan we döwlet tarapyndan kepillendirilen mümkinçiliklerdir, olar her bir adama öz hereketiniň görnüşini we derejesini erkin hem-de garaşsyz saýlamaga, özüne berlen sosial ýeňillikleri öz şahsy we jemgyýetçilik bähbitleri üçin ulanmaga mümkinçilik berýär.

Hanym Elwira Žyrgalbekowna Surabaldiýewa öz çykyşynda häzirki wagtda halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen we ýurduň Konstitusiýasynda berkidilen oňyn bitaraplyk ýörelgelerine yzygiderli eýerýän Türkmenistan parahatçylygy, hoşniýetli goňşuçylygy we özara hormat goýulýan hyzmatdaşlygy goldaýan özygtyýarly döwlet hökmünde halkara abraýyny ynamly berkidýändigini belledi. Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasy, Ýewropa Bileleşigi, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy, Goşulyşmazlyk Hereketi we Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasy ýaly halkara we sebitleýin guramalar bilen işjeň gatnaşygy aýratyn bellenilmäge mynasypdyr.

Häzirki halkara şertlerinde özygtyýarlylyga hormat goýmak, kanunyň hökmürowanlygy we döwletleriň arasynda deňhukukly gepleşikleriň ösdürilmegi ýörelgeleri aýratyn möhümdir. Türkmenistanda konstitusion kadalaryň yzygiderli durmuşa geçirilmegi jemgyýetçilik-syýasy durnuklylygy pugtalandyrmaga, kanunyň hökmürowanlygyny üpjün etmäge we ýurduň durnukly durmuş-ykdysady ösüşi üçin amatly şertleri döretmäge goşant goşýar.

Gyrgyz Respublikasy 1993-nji ýylyň 5-nji maýynda garaşsyz Gyrgyz Respublikasynyň ilkinji Konstitusiýasyny kabul etdi we häzirki zaman Gyrgyz döwletiniň hukuk esaslaryny döretdi. Garaşsyz Gyrgyz Respublikasynyň ilkinji Konstitusiýasy özygtyýarlylygyň, demokratiýanyň, çäk bitewüligiň, demokratiýanyň we kanunyň hökmürowanlygynyň esasy ýörelgelerini berkitdi. Şahslar, olaryň jany, hukuklary we azatlyklary döwletiň iň ýokary gymmatlyklary diýlip yglan edildi. Konstitusiýa häzirki zaman Gyrgyz döwletiniň ösüşiniň syýasy, hukuk we durmuş-ykdysady esaslaryny kesgitledi.

Soňraky ýyllarda Gyrgyz Respublikasynyň Esasy Kanunyna döwlet dolandyryş ulgamyny kämilleşdirmek we ýurduň demokratik ösüşini mundan beýläk-de ösdürmek üçin birnäçe gezek üýtgetmeler we goşmaçalar girizildi. Konstitusiýanyň häzirki görnüşi 2021-nji ýylyň 11-nji aprelinde referendum arkaly kabul edildi.

Häzirki wagtda Gyrgyz Respublikasy halkara bileleşigiň doly hukukly agzasy hökmünde abraýly halkara guramalaryň işine işjeň gatnaşýar we sebitleýin we ählumumy meseleleri çözmäge goşant goşýar. Gyrgyz Respublikasynyň Konstitusiýasy döwletiň ösüşiniň strategik ugurlaryny, syýasy ulgamyň esaslaryny kesgitleýär we raýatlaryň hukuklarynyň we azatlyklarynyň esasy kepilligi bolup hyzmat edýär. Gyrgyz halky üçin Konstitusiýa güni milli agzybirligi, döwletliligiň berkidilmegini, demokratiýa we kanunyň hökmürowanlygy ýörelgelerine ygrarlylygy alamatlandyrýan möhüm senedir.

Gyrgyz we türkmen halklaryny asyrlaryň dowamyndaky taryhy gatnaşyklar, ruhy ýakynlyk, özara hormat goýmak we dost-doganlygyň däplerini baglanyşdyrýandygyny aýratyn bellemek isleýärin. Iki döwletiň Baştutanlarynyň arasyndaky syýasy erk we ynamdar gatnaşyklar netijesinde, gyrgyz-türkmen gatnaşyklary strategik hyzmatdaşlyk we özara hormat goýmak ruhunda yzygiderli ösýär. Syýasy, diplomatik, söwda-ykdysady, medeni we ynsanperwer ulgamlardaky gatnaşyklar pugtalanýar. 

Gyrgyz Respublikasy bilen Türkmenistanyň arasyndaky parlamentara hyzmatdaşlygyň ösdürilmegi ikitaraplaýyn gatnaşyklary, ynamy we durnukly syýasy gepleşikleri berkitmek üçin möhüm mehanizm hökmünde aýratyn ähmiýete eýedir. Gyrgyz tarapy ýurtlaryň parlamentara dostluk toparlarynyň, degişli komitetleriniň we parlament korpuslarynyň arasyndaky gatnaşyklary has-da giňeltmäge, şeýle hem dowam edýän gepleşikler we bilelikdäki başlangyçlar üçin gurallary işläp düzmäge taýýar.