Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň we Döwlet baýdagynyň güni mynasybetli 2026-njy ýylyň 14-nji maýynda Türkmenistanyň Mejlisinde göni wideoaragatnaşyk arkaly «Konstitusiýa – döwletleriň ösüşiniň we jemgyýetiň abadançylygynyň hukuk kepili» atly maslahat geçirildi.

Hukuk ulgamynda öňdebaryjy tejribeleri alyşmaga, şeýle hem parahatçylygy, howpsuzlygy we durnukly ösüşi berkitmekde oňyn başlangyçlar bilen tanyşmaga mümkinçilik döredýän bu maslahata Birleşen Milletler Guramasynyň düzüm birlikleriniň Türkmenistandaky wekilhanalarynyň ýolbaşçylary, Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Azerbaýjan Respublikasynyň parlamentleriniň wekilleri gatnaşdylar.

Maslahatda çykyş edenler Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna ygrarly bolmak bilen, ählumumy parahatçylygy, howpsuzlygy, durnukly ösüşi üpjün etmek, özara bähbitli köpugurly hyzmatdaşlygy ilerletmek, halkara hukugyň ornuny ýokarlandyrmak babatda sebit we dünýä ähmiýetli başlangyçlary öňe sürýändigini hem-de bu ugurda ýurtlaryň tagallalaryny birleşdirmek boýunça anyk işleri durmuşa geçirýändigini nygtadylar. 

Adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň ygtybarly goralmagynda we doly üpjün edilmeginde konstitusion kadalaryň we milli kanunçylygyň esasy orny eýeleýändigine üns çekilip, şu maslahatyň kanunçykaryjylyk we parlament işi boýunça tejribe alyşmakda, parlamentara hyzmatdaşlygy pugtalandyrmakda möhüm ähmiýeti bellenildi. 

Maslahata gatnaşyjylar ýurdumyzyň hoşniýetlilik, ynsanperwerlik, parahatçylyk söýüjilik ýörelgelerine esaslanýan içeri we daşary syýasatynyň mundan beýläk-de üstünliklere beslenmegini, hormatly Prezidentimiz Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň, türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gahryman Arkadagymyzyň janlarynyň sag, ömürleriniň uzak bolmagyny, il-ýurt bähbitli, umumadamzat ähmiýetli beýik işleriniň hemişe rowaç bolmagyny arzuw etdiler.

Jenap Kamolzoda Ilhom Ikrom öz çykyşynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň döwletiň Esasy kanuny hökmünde döwlet we dolandyryş ulgamlarynyň binýadyny düzýändigini, adam we raýat hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň kepili bolup durýandygyny belledi.

Döwletiň we jemgyýetiň ösüşinde Konstitusiýanyň ornuna düşünmek aýratyn möhüm ähmiýete eýedir. Islendik döwletiň Konstitusiýasy diňe bir Esasy kanun bolmak bilen çäklenmän, eýsem, tutuş hukuk ulgamynyň özenidir. Ol döwletiň tebigatyny, ygtyýarlygynyň çäklerini we adam hukuklarynyň kepilliklerini kesgitleýär. Döwletiň durmuş we hukuk döwlet hökmünde ösmegine mümkinçilik berýän gurallar konstitusion kadalar arkaly döredilýär.

Häzirki dünýäde konstitusiýalar bilen halkara ösüş gün tertibiniň, esasan hem, BMG-niň 2030-njy ýyl üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň arasyndaky baglanyşyk aýratyn möhümdir. Bu maksatlara garyplygyň soňuna çykmak, saglygy üpjün etmek, ýokary hilli bilimi, ykdysady ösüşi gazanmak we deňsizligi azaltmak girýär.

Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň mysalynda Konstitusiýanyň Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmek üçin esasy hukuk guraly bolup hyzmat edýändigini aýdyň görmek bolýar. Durnukly ösüş maksatlarynyň diňe ykdysady ösüşe däl, eýsem, esasan-da, mynasyp ýaşaýyş derejesini, durmuş adalatlylygy we adamy goramagy üpjün etmäge gönükdirilendigi sebäpli, berk konstitusion esas bolmazdan, olara ýetmek mümkin däl.

Durnukly ösüş maksatlarynyň ikinji möhüm ugry ilatyň saglygyny we abadançylygyny üpjün etmekdir. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda saglygy goraýyş hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Bu döwlet edaralarynda mudsuz lukmançylyk kömeginiň elýeterliligi arkaly kepillendirilýär. Şunda saglygy goramak hukugynyň diňe bir şahsy hukuk däl-de, eýsem, durnukly jemgyýetçilik ösüşiniň esasydygyny nygtamak möhümdir. Sagdyn ilat bolmasa, ykdysady ösüş hem, raýat jemgyýetiniň ösmegi hem mümkin däl.

Bilim raýat jemgyýetiniň ösüşiniň açarydyr. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda bilim almak hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Mundan başga-da, köp döwletler hökmany we mudsuz başlangyç bilimi girizdiler. Bu orta bilime elýeterliligi kepillendirýär, hökmany esasy bilimi üpjün edýär we her bir raýatyň bilim almak hukugyny we bilim ulgamynyň döwlet tarapyndan goralmagyny kepillendirýär.

Has giň gerimde seredilende, konstitusiýa halkara ösüş maksatlary bilen milli syýasatyň arasynda baglanyşyk bolup hyzmat edýär. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň döwletleriniň konstitusion düzgünlerini seljermek Konstitusiýanyň diňe döwletiň Esasy kanuny bolmakdan has möhüm orna eýedigi barada netijä gelmäge mümkinçilik berýär. Häzirki dünýäde ol Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmegiň möhüm mehanizmine öwrülýär, sebäbi döwlet syýasatynyň esasy ugurlary we adam hukuklarynyň kepillik ulgamy Konstitusion kadalar arkaly berkidilýär.

Jenap Watanzoda Mahmadali Mahmadullo özçykyşynda Konstitusiýanyň her bir döwletiň durmuşynda möhüm orny eýeleýändigini belledi. Ol döwletiň Esasy Kanuny bolup, jemgyýetiň syýasy, hukuk we jemgyýetçilik ulgamlarynyň esaslaryny, döwletiň gurluşyny we onuň işlemeginiň ýörelgelerini kesgitleýär. Konstitusiýa öz tebigaty boýunça, ilki bilen, hukuk namasydyr. Emma Konstitusiýanyň ähmiýeti hukuk resminamasyndan has giňdir. Ol durnukly ösüşi üpjün etmek, raýat jemgyýetini berkitmek we adam hukuklaryny goramak üçin gurala öwrülýär.

Mysal hökmünde Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasyna salgylanmak isleýärin. Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasy 1994-nji ýylyň 6-njy noýabrynda halk referendumy arkaly kabul edildi. Şondan bäri Konstitusiýa üç gezek - 1999-njy, 2003-nji we 2016-njy ýyllarda meňzeş usullar bilen üýtgetmeler we goşmaçalar girizildi. Netijede,  häzirki wagtda 100 maddadan ybarat bolan Konstitusiýanyň üçden bir böleginden gowragy adamyň we raýatyň hukuklaryna we azatlyklaryna bagyşlanandyr. Adam hukuklary konstitusion hukugyň iň uly instituty bolup, adamyň we raýatyň mynasyp durmuşyny, onuň erkin işlemegi we ýaşaýşy üçin şertleri üpjün etmäge gönükdirilendir.

Konstitusion hukuklar we azatlyklar Konstitusiýada tassyklanan we döwlet tarapyndan kepillendirilen mümkinçiliklerdir, olar her bir adama öz hereketiniň görnüşini we derejesini erkin hem-de garaşsyz saýlamaga, özüne berlen sosial ýeňillikleri öz şahsy we jemgyýetçilik bähbitleri üçin ulanmaga mümkinçilik berýär.

Jenap Nurlan Kudiýarowiç Beknazarow öz çykyşynda Konstitusiýanyň we Döwlet baýdagynyň diňe bir döwletiň iň möhüm nyşanlary bolman, eýsem, onuň özygtyýarlylygynyň, taryhy dowamatlylygynyň we milli agzybirliginiň düýp esaslarydygyny belledi. 

Konstitusiýa jemgyýetçilik gurluşynyň hukuk binasy hökmünde çykyş edip, häkimiýet ulgamynyň esasy ýörelgelerini, şeýle hem raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny berkidýär. Esasy Kanun ýurduň ösüş strategisýasyny kesgitleýär, döwlet dolandyryşynyň we  syýasy durnuklylygy hem-de jemgyýetçilik ylalaşygyny üpjün edýär. Döwlet baýdagy bolsa öz gezeginde halkyň milli bitewüligini we medeni mirasyny alamatlandyrýar. Şeýlelikde, Konstitusiýa we Döwlet baýdagy bilelikde döwletliligiň berk binasyny emele getirýärler. Olar diňe bir hukuk we nyşan ugurlary bolman, eýsem, jemgyýetiň jebisleşmeginiň iň möhüm şerti bolup durýar.

Garaşsyzlygyň kemala gelen ýyllarynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusiýasy döwletiň ösüşiniň esasy ileri tutulýan ugurlaryny, özygtyýarlylygyň berkidilmegini, hemişelik bitaraplyk ýörelgelerine ygrarlylygy, döwlet syýasatynyň durmuş ugurlylygyny we içki durnuklylygy üpjün etmegi kesgitleýär. Şu günki günde Türkmenistanda ýurdy özygtyýarly we garaşsyz döwlet hökmünde     has-da berkitmäge gönükdirilen konstitusion reformalar yzygiderli durmuşa geçirilýär. Parlament ulgamynyň döwrebaplaşdyrylmagy, institusional binýadyň berkidilmegi we döwletiň häzirki zamanyň çagyryşlaryna uýgunlaşmagy ýurduň durnuklylygyny we durmuş-ykdysady ösüşini has-da berkitmäge bolan ymtylmalara şaýatlyk edýär.

Häzirki wagtda Gazagystanyň hem döwlet ösüşiniň has durnukly, deňagramly we açyk modelini kemala getirmäge gönükdirilen giň gerimli syýasy hem-de institusional-ykdysady döwrebaplaşygyň möhüm tapgyryny başyndan geçirýändigi simwoliki ähmiýete eýedir. Geçirilýän reformalaryň baş maksady — döwletliligi, garaşsyzlygy we ýurduň özygtyýarlylygyny has-da berkitmekden ybaratdyr, bu bolsa häzirki zaman şertlerinde aýratyn ähmiýete eýe bolýar.

Ikitaraplaýyn gatnaşyklar barada aýdanymyzda, Türkmenistanyň biziň hoşniýetli goňşymyz, möhüm syýasy we ykdysady hyzmatdaşymyz bolup galýandygyny aýratyn bellemek isleýärin. Biziň ýurtlarymyzy umumy taryhy kökler, köpasyrlyk goňşuçylyk däpleri, medeni ýakynlyk we özboluşly geostrategik ýerleşiş birleşdirýär. Parlamentara derejelerindäki yzygiderli gatnaşyklar gazak-türkmen gatnaşyklarynyň strategik häsiýetini tassyklaýar. Işjeň parlamentara hyzmatdaşlyk kanunçylyk çykaryjylyk ulgamynda tejribe alyşmaga, döwletlerimiziň arasyndaky özara düşünişmegi, ynamy we hyzmatdaşlygy berkitmäge ýardam edýär.