Türkmenleriň ýyldyz senenamasy boýunça 8-nji fewraldan gyşyň dördünji döwri — ahyrky garagyş başlanýar. Ýigrimi günläp dowam edýän kiçi çille döwri öz ornuny ahyrky garagyşa berýär.
Entek ylmy maglumatlara esaslanýan aý-gün senenamasynyň döremezinden ozal, halkymyzyň ýyldyzlaryň hereketine esaslanyp ýöreden halk senenamasy häli-häzire çenli öz ähmiýetini ýitirmän gelýär. Munda esasy asmandaky ýagty ýyldyzlaryň dogýan we ýaşýan senelerine, meteorologik we fenologik tebigat üýtgeşmelerine esaslanyp ýöredilipdir. Bu senenama, esasan, ekerançylar we çarwalar üçin zerur bolupdyr. Şol bir wagtyň özünde halkymyz ösümlikleriň, mör-möjekleriň, guşlaryňdyr haýwanlaryň özlerini alyp baryşlary bilen baglanyşykly hereketlere üns berip, dürli yrym-ynançlary döredip, howany öňünden çaklap bilmegi başarypdyrlar. Ýyldyz senenamasyna laýyklykda, ýylyň döwürleri on iki döwre, häzirki dowam edýän gyş pasly hem dört döwre bölünipdir. Bu hasap boýunça gyş döwri 22-nji noýabrda garagyş diýlip atlandyrylan döwür bilen başlanyp, ol on bäş günläp dowam edipdir. Soňra 8-nji dekabrdan 17-nji ýanwara çenli kyrk günläp dowam edýän uly çille döwrüni, 18-nji ýanwardan 7-nji fewrala çenli ýigrimi günläp dowam edýän kiçi çille döwrüni, şeýle hem 8-nji fewraldan 22-nji fewrala çenli on bäş günläp dowam edýän ahyrky garagyş döwrüni öz içine alypdyr. Şunlukda, togsan dolup, gyş döwri tamamlanypdyr. Bu barada Magtymguly Pyragy «Ýaşymyz» atly şygrynda: «Ilimiz ulaşsyn sowulmaz ýaza, Togsan dolup, tamam bolsun gyşymyz» diýip ýazypdyr.
Ahyrky garagyşyň gelmegi bilen öý guşlary bir aýagynyň üstünde dursa, onda howanyň sowap, gar ýagjakdygyna, guşlar topar-topar bolup uçsalar, Aýyň hem ýüzi solgun bolsa, ýaz aýlarynda ygalyň bol ýagjakdygyna ynanypdyrlar. Şeýle hem bu möwsümde suwlar bulanyp aksa, Aý gyzylymtyl reňke girse, ýelli howa köp bolar diýip çak edipdirler. Bulutlar ýere gaçaýjak ýaly asmanda toplanyp dursalar, ygal köp ýagyp, bugdaýlaryň bol hasyl berjekdigine ynanypdyrlar. Gündizki howa atyň toýnagyny gyzdyrsa, gijede sygyrlaryň şahy burjulasa, mart aýynyň ygally boljagyny aňladypdyr. Bary-ýogy on bäş gün dowam edýändigine garamazdan, bagbana-da, maldara-da bu döwür örän hatyrjem çemeleşmegi talap edýär.
Gyşda mazalyja dynç alan köpýyllyk ösümliklerdir agaçlar täzeden janlanyp, gülläp pyntyklamaga durýar. Çünki gijäniň gysgalyp, gündiziň uzamagy bilen, maýyl howaly günler başlaýar. Gyş ukusyna giden mör-möjeklerdir haýwanlar bolsa gaýtadan janlanýar. Birýyllyk ösümlikler topragyň ýüzünde görnüp ugraýar. Meýdandaky haşal otlar bolsa ýaşyl öwsüp, ownuk we iri şahly mallar üçin iýmit bolup hyzmat edýär. Gyrymsy agaçlaryň baldaklarynda şirejeler döreýär ýa-da ozaldan bar bolany hereket edip başlaýar.
Daýhanlar üçin hem jogapkärli möwsüm başlanýar. Güýzde eken bugdaýy ýagşyja gyşlandan soň, howa maýyl gelende, olara gaýtadan jan girip ugraýar. Şeýlelik bilen, ozaldan ekilen hasylyň idegi artyp başlaýar. Ekerançylar mellek ýerlerinde ýeralma ekmäge girişýärler. Baglara ideg işleri dowam etdirilýär. Miweli agaçlara, üzümlere timarlaýyş işleri geçirilýär. Zyýanly mör-möjeklere garşy göreş çäreleri görülýär.
Mal eýeleri owlak-guzy möwsümine taýýarlanýar. Ownuk şahly mallaryň derileriniň ýumşap başlamagy, maýyl günleriň golaýlaýandygyny alamatlandyrypdyr. Ahyrky garagyşa durnuksyz, üýtgäp durýan howaly günler mahsus bolansoň, maldarlar örän hatyrjem çemeleşmeli. Kä ýyllar bu döwür maýyl gelse-de, käte sowuk, gar-ýagyşly, aýazly günler agdyklyk edip, ýerde garyň ýatýan wagtlary-da duş gelýär. Şu ýyl hem kiçi çillede garyň ýagmagy, suwlaryň doňmagy ýaly tebigy hadysalar bolansoň, «Gyşyň güni kyrk tüýsli» diýlişi ýaly, tä togsan dolup, ýere ýyly girýänçä taýýarlykly bolmagy talap edýär.
Orazgeldi SAPAROW, Türkmenistanyň Mejlisiniň Daşky gurşawy goramak, tebigatdan peýdalanmak we agrosenagat toplumy baradaky komitetiniň agzasy, Mejlisiň deputaty.