2026-njy ýylyň 7-nji oktýabrynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa Eýran Yslam Respublikasynyň Ýol we şäher gurluşyk ministri Farzane Sadeg Malwajerd bilen duşuşdy.

Duşuşykda milli Parlamentiň ýolbaşçysy Eýran Yslam Respublikasynyň Ýol we şäher gurluşyk ministrine iki goňşy ýurtlaryň arasyndaky dostlukly gatnaşyklary we hyzmatdaşlygy täze sepgitlere ýetirmekde, syýasy-diplomatik, söwda-ykdysady hem-de medeni-ynsanperwer ugurlardaky gatnaşyklary pugtalandyrmakda goşýan goşandy üçin hoşallygyny beýan etdi. Şeýle hem onuň ýolbaşçylygyndaky wekilýetiň «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilýän halkara çärelere gatnaşýandygy üçin sagbolsun aýtdy.

Myhman Türkmenistanyň oňyn Bitaraplyk, parahatçylyk söýüjilik, ynsanperwerlik, ynanyşmak ýörelgelerine esaslanýan içeri we daşary syýasatynyň esasy ugurlary, Mejlisiň düzümi we ýurdumyzda durmuşa geçirilýän maksatnamalaýyn özgertmeleriň kanunçylyk-hukuk binýadyny üpjün etmek boýunça alnyp barylýan köpugurly işler bilen tanyşdyryldy.

Duşuşykda Türkmenistanyň başlangyjy bilen, Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň plenar mejlisinde kabul edilen «2028-nji ýyl – «Halkara hukugyň ýyly» atly Kararnamanyň bütin dünýäde halkara hukugyň ornuny ýokarlandyrmakda, ählumumy parahatçylygy we howpsuzlygy üpjün etmekde, Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmekde netijeli köptaraplaýyn hyzmatdaşlygy ösdürmekde möhüm ähmiýete eýe boljakdygy nygtaldy.

Taraplar Türkmenistanyň dünýä ýurtlary, şol sanda Eýran Yslam Respublikasy bilen ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn görnüşde, şeýle hem Birleşen Milletler Guramasy ýaly abraýly halkara guramalaryň çäklerinde ýola goýlan deňhukukly we özara bähbitli hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň yzygiderli we ýokary netijeli häsiýetini bellediler. Şeýle hem kanunçykaryjylyk işini kämilleşdirmekde we döwletara gatnaşyklary goldamakda parlamentara dostluk toparlarynyň, ugurdaş komitetleriň, ýaş we zenan parlamentarileriň arasyndaky gatnaşyklaryň dowam etdirilmegini goldaýandyklaryny tassykladylar.

2026-njy ýylyň 7-nji oktýabrynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowanyň GDA gatnaşyjy döwletleriň Parlamentara Assambleýasynyň Geňeşiniň Başlygy, Russiýa Federasiýasynyň Federal Ýygnagynyň Federasiýa Geňeşiniň Başlygy W.I.Matwiýenko bilen duşuşygy boldy.

Söhbetdeşligiň barşynda D.Gulmanowa iki taraplaýyn parlamentara gatnaşyklaryň yzygiderli ösdürilýändigini belledi. Ol Walentina Matwiýenkonuň iki ýurduň kanun çykaryjylarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygy berkitmekde, şeýle hem zenanlar gün tertibini öňe sürmekde alyp barýan möhüm ornuny nygtady. Milli Parlamentiň ýolbaşçysynyň bellemegine görä, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilýän halkara çäreleriň gender deňligi, saglygy goraýyş, demografiýa, durnukly ösüş bilen bagly hyzmatdaşlyk meselelerini ara alyp maslahatlaşmaga, öňdebaryjy tejribeleri alyşmaga mümkinçilik berýär.

Walentina Matwiýenko bu çäreleriň GDA-nyň döwlet Baştutanlarynyň Geňeşiniň mejlisiniň öňüsyrasynda geçirilýändiginiň ähmiýetini belledi. Şeýle hem ol şu ýylyň 19-20-nji noýabrynda Aşgabat şäherinde GDA gatnaşyjy Döwletleriň Parlamentara Assambleýasynyň Geňeşiniň mejlisiniň we 61-nji plenar mejlisiniň, şeýle hem syýasy meseleler we halkara hyzmatdaşlyk hem-de hukuk meseleleri boýunça hemişelik toparlaryň mejlisleriniň geçiriljekdigini belledi. 

Taraplar Türkmenistanyň Mejlisiniň bilen Russiýa Federasiýasynyň Federal Ýygnagynyň Federasiýa Geňeşi arasyndaky parlamentara gatnaşyklaryň iki taraplaýyn gol çekilen Hyzmatdaşlyk etmek hakynda ylalaşygyň esasynda ösýändigini belledi. Şeýle hem Walentina Matwiýenko özünde anyk çäreleri we degişli komitetleriň gatnaşyklaryny öz içine alýan «ýol kartasyny» taýýarlamak üçin dostluk toparlarynyň bilelikdäki mejlisini geçirmegi teklip etdi. Şeýle hem ol Russiýa Federasiýasynyň Federal Ýygnagynyň Federasiýa Geňeşiniň ýanyndaky Ýaş kanun çykaryjylar palatasynyň we Türkmenistanyň Mejlisiniň Ýaş parlamentarileri toparynyň arasyndaky özara gatnaşyklary işjeňleşdirmegi goldady.

– Demografik özgerişler we durnukly ösüş boýunça geçirilýän bu möhüm maslahata gatnaşmak meniň üçin uly hormatdyr. Şu maslahaty geçirmek baradaky başlangyjy we maslahaty ýokary derejede gurandygy üçin Türkmenistanyň Hökümetine we Türkmenistanyň Mejlisine minnetdarlygymy bildirýärin. 

Bu maslahat dünýäniň ýurtlarynyň Durnukly ösüş boýunça       2030-njy ýyla çenli Gün tertibini durmuşa geçirmegi çaltlandyrmaga çalyşýan döwründe geçirilýär we döwletleriň täze mümkinçilikleriň döredilmegine we jemgyýetleriň pugtalandyrylmagyna ýardam edýän tagallalarynyň amala aşyrylmagy hiç kimi yzda galdyrmazlyk baradaky umumy borçnamamyzyň bir bölegi bolmalydyr.

Her bir demografik tendensiýanyň merkezinde adam durýar: ilkinji iş mümkinçiligini gözleýän ýaş adam, ygtybarly geljegi gurýan ene-ata, tejribesi we bilimleri henizem köp peýda getirip biljek uly ýaşly adam. Biziň wezipämiz durnukly ösüşi ilerletmek we şonuň bilen birlikde her bir adamyň, şol sanda migrantlaryň hem mertebeli durmuşda ýaşap, öz mümkinçiliklerini doly amala aşyrmagy we özleriniň öýi hasaplaýan jemgyýetlerine goşant goşmagy üçin şertleri döretmekden ybaratdyr.

Biz Türkmenistanyň adamlara, şol sanda bilim we saglygy goraýyş, ýaşlaryň mümkinçiliklerini giňeltmek, mynasyp zähmet, sanlylaşdyrmak we durmuş goragy ýaly ugurlara maýa goýmak babatdaky aýratyn ähmiýet berýän çemeleşmesini makullaýarys. Bu maýa goýumlar demografik mümkinçilikleri ählumumy ykdysady we durmuş ösüşine öwürmek üçin örän möhümdir.

Demografik özgerişler jemgyýetlerimiziň geljegini kesgitlär, emma biziň şu gün kabul edýän çözgütlerimiz olaryň netijelerine nähili jogap berjekdigimizi kesgitlär. Adamlara maýa goýmak, olaryň hukuklaryny goramak we mümkinçilikleri döretmek arkaly biz her bir nesil üçin öz orny bolan we her bir adamyň jemgyýete goşant goşmaga mümkinçiligi bolan jemgyýetleri gurup bileris.

– Ilki bilen, döwrümiziň möhüm meseleleriniň birine bagyşlanan bu maslahaty ýokary derejede gurandygy we myhmansöýerligi üçin türkmen tarapyna minnetdarlygymy bildirmek isleýärin.

Häzirki wagtda demografik prosesler diňe bir ilatyň sanyny kesgitlemeýär. Olar zähmet bazaryna, saglygy goraýşa, bilime, durmuş goragyna, şäherleriň we sebitleriň ösüşine gönüden-göni täsir edýär we döwletlerimiziň durnuklylygyny hem kesgitleýär. GDA-nyň we Merkezi Aziýanyň ýurtlarynda demografik üýtgeşmeler dürli depginlerde bolup geçýär. Käbir jemgyýetlerde dogluş derejesi ýokary bolmagynda galýar we ýaşlaryň paýy köp, beýlekiler bolsa eýýäm ilatyň garramagy we zähmet güýjüniň azalmagy bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Şol bir wagtyň özünde şäherleşme we migrasiýa hereketliligi artýar, maşgala we zähmet gatnaşyklarynyň görnüşleri üýtgeýär. Şonuň üçin bu ýerde ähli ýurtlar üçin birmeňzeş çözgütler bolup bilmez. Şol bir wagtyň özünde bize umumy çemeleşme zerur: demografik syýasat uzak möhletleýin bolmaly, ygtybarly maglumatlara esaslanmaly we ilkinji nobatda adamyň durmuşynyň hiline gönükdirilmelidir. 

2026-njy ýylyň 1-nji awgusty ýagdaýyna görä, Gazagystanyň ilatynyň sany 20 million 605 müň adama ýetdi. Raýatlaryň 64 göterimden gowragy şäherlerde ýaşaýar. Şu ýylyň ilkinji ýedi aýynda 176,4 müň çaga dünýä indi we ilatyň tebigy ösüşi dowam edýär. Jemi dogluş koeffisiýenti bir aýala takmynan 2,9 çaga deňdir. Şol bir wagtyň özünde demografik ösüş täze kynçylyklary hem ýüze çykarýar. Ömrüň garaşylýan dowamlylygy 76 ýyla golaýlady, bu möhüm durmuş gazananlarynyň biridir. Şol bir wagtyň özünde 65 ýaşdan uly raýatlaryň paýy 8,7 göterimden geçdi. Bu işjeň uzak ýaşamak ulgamyny, öňüni alyş lukmançylygyny, uzak möhletleýin idegi we uly ýaşly nesliň jemgyýetiň durmuşyna doly gatnaşmagy üçin şertleri ösdürmegi talap edýär. Bu ugurda ýerli ýerine ýetiriji edaralaryň ýanynda hereket edýän işjeň uzak ýaşamak merkezleri durmuş syýasatynyň möhüm bölegine öwrüldi. Häzirki wagtda Gazagystanyň şäherlerinde we obalarynda şeýle merkezleriň 130-dan gowragy bar. Bu merkezlerde uly ýaşly raýatlara saglygy berkitmek, bilim almak, psihologik goldaw we boş wagty geçirmek boýunça hyzmatlar mugt berilýär, fiziki işjeňlik, aragatnaşyk we jemgyýetçilik durmuşyna gatnaşmak üçin şertler döredilýär. Şeýle işler diňe bir garry adamlaryň durmuşynyň hilini ýokarlandyrmaga däl, eýsem, jemgyýetde işjeň we sagdyn uzak ýaşamak medeniýetiniň kemala gelmegine hem ýardam edýär.

Kanun çykaryjy edaralar bu işleriň durnukly häsiýete eýe bolmagyny üpjün edip bilerler. Mekdebe çenli çagalar edaralarynyň elýeterliligi, eneligiň we çagalygyň goragy, saglygy goraýşyň ösdürilmegi, ýaşaýyş jaý syýasaty we sebitleriň deňagramly ösüşi kanunlaryň hiline baglydyr. Kanun taslamalaryna diňe ykdysady nukdaýnazardan däl, eýsem, olaryň maşgalalara we demografik ösüşe uzak möhletleýin täsirini hem nazara alyp baha bermek möhümdir.

Demografik syýasat iň uzak möhletleýin geljege gönükdirilen maýa goýumdyr. Onuň netijeleri bir ýyl ýa-da bir maksatnama bilen däl-de, çagalaryň saglygy, ene-atalaryň geljege bolan ynamy we uly nesliň mynasyp durmuş derejesi bilen ölçelýär.

– Ilki bilen, myhmansöýerligi we demografiýa hem-de durnukly ösüş boýunça halkara maslahatyň meýdançasynda her bir maşgalanyň we her bir döwletiň geljegini kesgitleýän meseleleri ara alyp maslahatlaşmaga döredilen mümkinçilik üçin türkmen tarapyna minnetdarlygymy bildirmäge rugsat ediň. 

Täjigistan ýaş we çalt ösýän döwletdir: ilatyň sany 2015-nji ýylda 8,5 million adam bolan bolsa, 2025-nji ýylda 10,7 million adama çenli artdy, umumy dogluş koeffisiýenti bir aýala 3,5 çaga deňdir. Şol bir wagtyň özünde resmi maglumatlara görä, garaşylýan ömrüň dowamlylygy 70 ýaşdan 77 ýaşa çenli ýokarlandy. Bu bolsa ýurduň öňünde täze meseläni — uly ýaşly nesliň saglygyny we işjeňligini gorap saklamak meselesini goýýar. Şeýle syýasatyň hukuk binýady Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasynda berkidilendir.

Hukuk kadalarynyň aňyrsynda hakyky serişdeler durýar: saglygy goraýşa döwlet tarapyndan maliýeleşdirmegiň möçberi 2015-nji ýylda 1 milliard 37 million somoni bolmagyndan 2025-nji ýylda 4 milliard 300 million somonä çenli artdy. On ýylyň dowamynda saglygy goraýyş ulgamynyň 1300 desgasy guruldy.

Iň ynandyryjy netijeler eneligiň we çagalygyň goraglylygy ulgamynda gazanyldy. Birleşen Milletler Guramasynyň edaralarynyň bilelikdäki toparynyň maglumatlaryna görä, Täjigistanda enäniň ölümi 2000-nji ýyldaky her 100 müň diri dogluşa 58 hadysadan 2023-nji ýylda 14 hadysa çenli azaldyldy — ýagny dört esseden hem köp azaldy. Şol döwürde bäş ýaşa çenli çagalaryň ölümi her 1000 diri dogluşa 78-den    28-e, bäbekleriň ölümi 62-den 24-e, täze doglan çagalaryň ölümi bolsa 26-dan 11-e çenli azaldy. 

2023-nji ýyldaky Mediko-demografik barlagyň maglumatlaryna görä, dogluşlaryň 95 göterimi lukmançylyk edaralarynda bolup geçýär, 98 göterimi hünär taýdan taýýarlykly işgärleriň gatnaşmagynda amala aşyrylýar; çagalaryň difteriýa, bürmek we gökbogma garşy üç doza sanjym bilen gurşawy 97 göterim derejesinde saklanýar. Ösüşinde yza galýan çagalaryň paýy 2017-nji ýyldaky 18 göterimden 2023-nji ýylda 14 göterime çenli azaldy, diňe ene süýdi bilen iýmitlendirilýän çagalaryň paýy bolsa 36 göterimden 41 göterime çenli ýokarlandy.

Parlamentara dialog Merkezi Aziýa ýurtlarynyň eneleriniň we çagalarynyň saglygy, sagdyn garramak, bilelikdäki epidemiologik barlaglar we işgärleri taýýarlamak, şol sanda lukmançylyk uniwersitetleriniň binýadynda hyzmatdaşlyk etmek boýunça tejribe alyşmak üçin hemişelik meýdança bolup biler.

– Demografiýa barada gürrüň edenimizde, adatça, dogluş, ölüm we ilatyň sany göz öňüne gelýär. Ýöne häzirki wagtda demografiýa munuň bilen çäklenmeýär. Ol adamyň saglygyny, maşgalany, bilimi, zähmet bilen üpjünçiligi, pensiýa üpjünçiligini, durmuş goragyny we ýaşaýşyň hilini hem öz içine alýar. Şonuň üçin Belarus demografik syýasata durnukly ösüşiň aýrylmaz bölegi hökmünde garaýar.

Belarus maşgalany we zähmet bilen meşgullanmagy utgaşdyrmak üçin hem şertleri kem-kemden ösdürýär: doly däl iş wagty, zähmetiň çeýe görnüşleri, uzak aralykdan işlemek, şeýle hem ene-atalar üçin durmuş-zähmet kepillikleri göz öňünde tutulýar.

Durmuş syýasaty bilen zähmet bazarynyň arasyndaky baglanyşygyň has aýdyň görünýän ugruna aýratyn ünsi çekmek isleýärin. Belarus zähmet bazarynda bäsleşmäge mümkinçiligi az bolan raýatlaryň zähmet bilen üpjünçiligine ýardam bermek üçin goşmaça kepillikler ulgamyndan peýdalanýar. Bu topara, hususan-da, maýyplygy bolan adamlar, köp çagaly we doly däl maşgalalaryň çagalary, şol sanda maýyplygy bolan çagalary terbiýeleýän ene-atalar, ilkinji gezek iş gözleýän ýaşlar girýär. Munuň üçin iş orunlaryny bronlamak we kwotalamak mehanizmleri giňden ulanylýar. Maýyplyk adamyň ykdysady durmuşa gatnaşmakdan çetleşdirilmegini aňlatmaly däldir. Şonuň üçin mesele diňe pensiýalar we kömek pullary bilen çäklenmän, eýsem, iş orunlarynyň niýetlenilmegini, hünär taýdan dikeldişi, okuwy we hakyky zähmet çekmek mümkinçiligini hem öz içine alýar. Bu işleriň netijesinde, zähmet çekmäge degişli görkezmeleri bolan maýyplygy bolan adamlaryň 60 göterime golaýy zähmet çekmegini dowam etdirýär.

Belarusyň demografik syýasaty — adamyň durmuşynyň dürli tapgyrlarynda oňa goldaw berýän ulgamdyr: maşgala we çaganyň dünýä inmegi — saglyk — bilim — zähmet — durmuşda kyn ýagdaýlara düşülende goldaw — mynasyp garrylyk.

Hut şeýle çemeleşme durnukly ösüşiň logikasyna laýyk gelýär: aýry-aýry görkezijileri diňe bir ýokarlandyrmak däl-de, eýsem, adamyň doly derejeli durmuşda ýaşamagy üçin şertleri döretmek.

– Ilki bilen, Azerbaýjan Respublikasynyň Milli Mejlisiniň Başlygy hanym Sahiba Gafarowanyň adyndan size salam ýetirmäge rugsat ediň. Çakylyk üçin doganlyk Türkmenistana minnetdarlygymy bildirýärin. Doganlyk Türkmenistanyň döwlet Garaşsyzlygynyň 35 ýyllygy bilen tüýs ýürekden gutlaýaryn we üstünlikleri arzuw edýärin. Türkmen doganlarymyzyň gazanýan her bir üstünligi bizi tüýs ýürekden begendirýär. 

Şu günki Halkara maslahatyň geçirilmegi örän möhüm ähmiýete eýedir, sebäbi demografik üýtgeşmeler häzirki zaman dünýäsiniň iň ýiti meseleleriniň biridir. Demografik üýtgeşmeleriň häzirki tapgyrynyň esasy aýratynlyklary birnäçe ýagdaýlar bilen baglydyr. Dünýä ilatynyň sanynyň ösüşinde üýtgeşmeler bolup geçýär. Dünýäniň dürli sebitlerinde demografik prosesler biri-birinden tapawutlanýar. Birnäçe ýurtlarda dogluş derejesi ilatyň ýönekeý köpelişini üpjün etmek üçin zerur bolan derejeden aşak düşýär, ýaşuly nesliň paýy bolsa artýar. Ilatyň ýaş we jyns düzüminiň üýtgemegi belli bir durmuş-ykdysady netijelere getirýär. Bularyň ählisi zähmet bazaryna, pensiýa ulgamyna, bilime, saglygy goraýşa, goranyşa we beýleki ulgamlara täze talaplary öňe sürýär. Ösüp barýan ýurtlarda ilatyň ösüşi dowam edýär. Bu bolsa beýleki meseleleri — azyk howpsuzlygyny, ýaşlaryň iş bilen üpjünçiligini mundan beýläk-de ösdürmegi we beýleki meseleleri öňe çykarýar. 

Her bir ýurduň içindäki demografik üýtgeşmeler şäherleşme prosesinde hem ýüze çykýar. Ilatyň şäherlerde jemlenmegi ýaşaýyş jaýlary, ulag, suw üpjünçiligi, energetika, durmuş hyzmatlary we beýleki ugurlar bilen bagly meseleleri döredýär.

Migrasiýa hem ählumumy demografik üýtgeşmeleriň möhüm faktoryna öwrüldi. Adamlaryň mejbury göçürilmegi, bir ýurtdan başga ýurda göçmek we zähmet migrasiýasy ilatyň demografik düzümine täsir edýär. Migrasiýa adamlaryň gidýän ýurtlary üçin hem, kabul edýän ýurtlar üçin hem çynlakaý durmuş-ykdysady meseleleri döredýär. 

Häzirki zaman demografik prosesleri diňe bir ilatyň sanynyň üýtgemegi bilen çäklenmeýär. Olar ykdysady ösüş, zähmet bazary, durmuş goragy, şäher ösüşi, migrasiýa, saglygy goraýyş we ekologik durnuklylyk bilen hem berk baglanyşyklydyr. Şonuň üçin durnukly ösüş syýasatynyň netijeliligi köp babatda demografik üýtgeşmelere dogry baha berilmegine we uzak möhletli geljek üçin çeýe demografik hem-de durmuş syýasatynyň kemala getirilmegine baglydyr.

2026-njy ýylyň 7-nji oktýabrynda «Awaza» Kongresler merkeziniň mejlisler jaýynda guralan bu halkara maslahatynyň mejlisini Türkmenistanyň Mejlisiniň Ylym, bilim, medeniýet we ýaşlar syýasaty baradaky komitetiniň başlygy Baýramgözel Myradowa alyp bardy.

Bu halkara maslahat durnukly ösüş strategiýalaryny durmuşa geçirmekde demografik ýagdaýlaryň ornuny ara alyp maslahatlaşmakdan, ilat ösüşi, maşgala gymmatlyklary, zähmet bazary we migrasiýa durnuklylygy ýaly ugurlarda häzirki zamanyň wezipelerini çözmegiň iň gowy halkara tejribelerini we netijeli ýollaryny ara alyp maslahatlaşmaga gönükdirildi.

Maslahatda Türkmenistanyň Mejlisiniň Ylym, bilim, medeniýet we ýaşlar syýasaty baradaky komitetiniň başlygy Baýramgözel Myradowanyň, Azerbaýjan Respublikasynyň Milli Mejlisiniň başlygynyň orunbasary Gasymly Musanyň, BMG-niň Baş Sekretarynyň Merkezi Aziýa boýunça Ýörite wekili, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýolbaşçysy Kaha Imnadzeniň, Russiýa Federasiýasynyň Federal Ýygnagynyň Federasiýa Geňeşiniň ylym, bilim we medeniýet boýunça komitetiniň başlygy Liliýa Gumerowanyň, Belarus Respublikasynyň Milli Ýygnagynyň Wekiller palatasynyň Zähmet we durmuş meseleler boýunça hemişelik komitetiniň başlygy Kostewiç Irina Anatolýewnanyň, Türkiýe Respublikasynyň Maşgala işleri we durmuş hyzmatlary ministriniň orunbasary Sewim Saýim Madakyň, Täjigistan Respublikasynyň Oliý Majlisiniň Milli Majlisiniň Durmuş meseleleri, saglygy goraýyş, ylym, bilim, medeniýet hem ýaşlar we zenanlar syýasaty baradaky komitetiniň başlygynyň orunbasary Nuriddin Muhiddin Dawlataliniň, Gazagystan Respublikasynyň  Kurultaýynyň Halkara gatnaşyklar, goranmak we howpsuzlyk baradaky komitetiniň agzasy Tau Nurgulyň, Halkara Migrasiýa Guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa sebiti boýunça direktorynyň orunbasary Dragan Aleksoskiniň, BMG-niň Ilat Gaznasynyň Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça Sebitleýin edarasynyň ilatyň ösüşi boýunça hünärmeni Aýnur Kanafinanyň, Ermenistan Respublikasyndan «Ameriýa» ÝGPJ-niň hyzmatdaşy, dolandyryş konsaltingi boýunça direktory; Global telekeçilik barlaglary assosiasiýasynyň (GEM/GERA) Direktorlar geňeşiniň agzasy Tigran Jrbaşýanyň çykyşlary diňlenildi.

B.Myradowa demografiýa we ilat syýasatynyň Türkmenistanda durmuşa geçirilýän milli maksatnamalaryň hem-de ynsanperwerlige esaslanýan durmuş strategiýalarynyň iň möhüm bölegi bolup durýandygyny aýratyn belledi.

Hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda ilatyň durmuş goraglylygyny üpjün etmek, köp çagaly eneleri we ýaş maşgalalary goldamak, ýaşlaryň döwrebap bilim almagy, zähmet çekmegi we durmuş şertlerini gowulandyrylmagy bilen bagly kadalaşdyryjy hukuk namalary kabul edilýär. Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmekde Türkmenistan halkara guramalar, aýratyn hem, Birleşen Milletler Guramasy we onuň düzümleri bilen ýola goýlan köpýyllyk, netijeli we strategik hyzmatdaşlykda dürli taslamalary durmuşa geçirýär. Bu işler ýurdumyzda demografik seljermeleri kämilleşdirmäge, ilatyň saglygyny goramagyň iň öňdebaryjy dünýä tejribelerini milli derejede netijeli ornaşdyrmaga ýardam edýär.

Şeýle hem çykyşlarda demografiýa meseleleri babatda öňde durýan wezipeler, halkara derejesinde öňe sürülýän başlangyçlar barada aýratyn bellenilip geçildi. Adam maýasyny artdyrmakda, ilatyň ýaşaýyş-durmuş derejesini gowulandyrmakda hem-de bu ugurda kanunçylyk esaslary yzygiderli kämilleşdirmekde döwrebap milli tejribeler alşyldy.

Maslahatda çykyş edenler Türkmenistanyň bu ugurda halkara hyzmatdaşlygy ilerletmäge, dünýä döwletleriniň tagallalaryny birleşdirmäge gönükdirilen oňyn başlangyçlaryna, durmuşa geçirýän umumadamzat ähmiýetli işlerine ýokary baha berdiler.

Maslahatyň netijesi boýunça degişli ugurlar boýunça sebitara we halkara hyzmatdaşlygy has-da berkitmäge we anyk maksatlara ýetmäge gönükdirilen Jemleýji resminama biragyzdan kabul edildi.

Geçirilen bu forum sebitde we dünýä derejesinde durnukly ösüşiň ykdysady, durmuş hem-de ynsanperwer ugurlaryny utgaşdyrmakda, şeýle hem täze çäreleri we çözgütleri işläp taýýarlamakda örän möhüm meýdança hökmünde uly ähmiýete eýe boldy.

Maslahatyň ahyrynda çärä gatnaşyjylar sebitara gatnaşyklary we ynsanperwer dialogy ösdürmäge goşýan ägirt uly goşantlary, şeýle hem forumyň ýokary guramaçylyk derejesinde geçirilmegine döredilen ähli mümkinçilikler üçin Türkmenistanyň hormatly Prezidentine hem-de türkmen halkynyň Milli Liderine çuňňur hoşallyk bildirip, köp sagbolsunlar aýtdylar.

2026-njy ýylyň 7-nji oktýabrynda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda sebit we halkara derejede wajyp meseleleri öz içine alýan «Demografik prosesler we durnukly ösüş: häzirki zamanyň wezipeleri we halkara tejribesi» atly halkara maslahat öz işine başlady.

Bu halkara maslahat Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmekde demografik ýagdaýlaryň ornuny ara alyp maslahatlaşmakda, ilat ösüşi, maşgala gymmatlyklary, zähmet bazary we migrasiýa durnuklylygy ýaly ugurlarda häzirki zamanyň wezipelerini çözmegiň iň gowy halkara tejribelerini öwrenmekde oňyn başlangyçlary öňe sürmekde möhüm meýdança hökmünde uly ähmiýete eýedir.

Ikinji halkara maslahatyň 3-nji mowzuklaýyn mejlisi «Saglygyň bähbidine salgytlar we ählumumy saglygy goraýyş hyzmatlaryny maliýeleşdirmegiň durnuklylygy: parlamentarileriň orny» atly tema bagyşlandy.

Mejlisiň esasy maksady — saglygy goraýyş ulgamlarynyň maliýe durnuklylygyny üpjün etmekde we keselleriň öňüni almakda «saglygyň bähbidine salgytlar» (alkogol, temmäki, süýtli-süýji önümler we ş.m.) ulgamyna baha bermek, bu ugurda halkara tejribeleri öwrenmek hem-de salgyt syýasatyny kadalaşdyrmakda parlamentarileriň ornuny has-da giňeltmek baradaky meseleleri ara alyp maslahatlaşmakdan ybarat boldy.

Mowzuklaýyn mejlisde  Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň Ýewropa sebit edarasynyň keselleriň öňüni almak we saglygy berkitmek bölüminiň direktory Mariýa Noýfeld Mowzuklaýyn,  «Milli saglygy goraýşy ösdürmek we kliniki maslahatlar boýunça Ýewraziýa hyzmatdaşlygy» atly halkara täjirçilik däl guramasynyň direktorynyň orunbasary, GDA-nyň Parlamentara  Assambleýasynyň ýanyndaky Saglygy goraýyş boýunça bilermenler geňeşiniň agzasy Karina Moskalenko, Türkmenistanyň Mejlisiniň Durmuş syýasaty baradaky komitetiniň başlygy Annamuhammet Sarjaýew, Jemgyýetçilik saglygy goraýyş maksatnamalarynyň milli utgaşdyryjysy, Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň Gazagystandaky ýurt edarasy Laura Utemisowa, GDA-nyň Parlamentara Assambleýasynyň ýanyndaky Saglygy goraýyş boýunça bilermenler geňeşiniň bioetikanyň we subutnama esaslanýan lukmançylygynyň ýörelgelerini ösdürmek boýunça iş toparynyň bilermeni Anna Tihomirowa çykyş etdiler.

Çykyşlarda sebit boýunça durnukly maliýeleşdiriş gurluşlaryna barada, ilat saglygyny goramak we sagdyn durmuş ýörelgelerini goldamak boýunça kanunçylyk binýadyny kämilleşdirmekde gazanylan üstünlikler hakynda bellenilip geçildi. Şeýle hem bioetikanyň, subutnama esaslanýan lukmançylygyň ýörelgeleri we amaly salgyt gurallary arkaly jemgyýetçilik saglygyny maliýeleşdirmegiň durnukly ýollary anyk mysallar arkaly delillendirildi.

Üçünji mowzuklaýyn mejlis saglygy goraýyş ulgamlarynyň durnukly maliýe binýadyny döretmekde we bu ugurdaky sebitara tejribeleri utgaşdyrmakda örän netijeli hem-de strategik ähmiýetli meýdança boldy.

Maslahatyň netijeleri boýunça sebitara we halkara hyzmatdaşlygy has-da berkitmäge we anyk maksatlara ýetmäge gönükdirilen Jemleýji resminama biragyzdan kabul edildi.

Çärä gatnaşyjylar halkara saglygy goraýyş hyzmatlaryny ösdürmekde, milli we sebitleýin maksatnamalary goldamakda halkara hyzmatdaşlygy we ynsanperwer dialogy täze belentliklere çykarýan Türkmenistanyň hormatly Prezidentine hem-de türkmen halkynyň Milli Liderine çuňňur hoşallyk bildirip, köp sagbolsunlar aýtdylar.

Ikinji halkara maslahatyň 2-nji mowzuklaýyn mejlisi «Derman serişdelerine elýeterliligi üpjün etmek arkaly ählumumy saglygy goraýyş hyzmatlary bilen gurşap almagy ilerletmek: nusgalyk kanunçylygyň we parlament işiniň goşandy» ady bilen geçirildi. 

Mowzuklaýyn mejlisiň esasy maksady — sebit derejesinde derman serişdeleriniň we lukmançylyk önümleriniň elýeterliligini, howpsuzlygyny üpjün etmekde nusgalyk kanunçylygy kämilleşdirmek, farmasewtika bazaryny kadalaşdyrmakda parlamentara tejribeleri we parlamentiň ornuny has-da güýçlendirmek baradaky meseleleri ara alyp maslahatlaşmakdan ybarat boldy.

Bu mowzuklaýyn  mejlislerde GDA-nyň Parlamentara Assambleýasynyň ýanyndaky Saglygy goraýyş boýunça bilermenler geňeşiniň agzasy Larisa Danilowanyň, Bütindünýa Saglygy Goraýyş Guramasynyň Türkmenistandaky ýurt boýunça edarasynyň wekili Giýom Dedeniň, GDA-nyň Parlamentara Assambleýasynyň ýanyndaky Saglygy goraýyş boýunça bilermenler geňeşiniň agzasy Ýewgeniýa Wladimirowanyň, Gazagystan Respublikasynyňn farmasewtika işini goldamak we ösdürmek assosasiýasynyň başlygy Marina Durmanowanyň Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Baş Dermanhana birleşiginiň direktorynyň orunbasary Kakageldi Töräýewiň, Özbegistan Respublikasynyň Saglygy goraýyş ministrliginiň ýanyndaky farmasewtika önümleriniň howpsuzlygy merkeziniň direktory Alişer Temirowyň çykyşlary diňlenildi.

Çykyşlarda halkara dermançylyk syýasaty hem-de kanunçylyk binýady barada, derman önümleriniň hiline gözegçilik etmek, dermanhana torlaryny döwrebaplaşdyrmak we derman üpjünçiliginde milli kanunçylygyň gazanan sepgitler anyk mysallar bilen bellenip geçildi.

Ikinji mowzuklaýyn mejlis derman serişdeleriniň elýeterliligini üpjün etmekde, derman senagatyny goldamakda we bu ugurdaky hukuk binýadyny utgaşdyrmakda örän netijeli hem-de amaly ähmiýetli meýdança boldy.

Maslahatyň netijeleri boýunça sebitara we halkara hyzmatdaşlygy has-da berkitmäge we anyk maksatlara ýetmäge gönükdirilen Jemleýji resminama biragyzdan kabul edildi.

Gatnaşyjylar saglygy goraýyş ulgamyny kämilleşdirmekde, derman serişdeleriniň elýeterliligini üpjün etmekde parlamentara gatnaşyklary täze belentliklere çykarýan sebitara hyzmatdaşlyga berýän uly goldawlary üçin Türkmenistanyň hormatly Prezidentine hem-de türkmen halkynyň Milli Liderine çuňňur hoşallyk bildirip, köp sagbolsunlar aýtdylar.

«Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilýän «Ählumumy saglygy goraýyş hyzmatlary we durnukly ösüş maksatlary»  atly ikinji halkara maslahatyň 1-nji mowzuklaýyn mejlisi geçirildi. 

Bu mejlisiň esasy maksady — ilatyň saglygyny goramakda we keselleriň öňüni almakda iň esasy halka bolup durýan ilkinji lukmançylyk-sanitariýa kömegini döwrebaplaşdyrmak, sanly ulgamy ornaşdyrmak we sebit ýurtlarynyň öňdebaryjy tejribelerini paýlaşmak baradaky meseleleri ara alyp maslahatlaşmakdan ybarat boldy.

Mowzuklaýyn mejlisde Gazagystanyň Respublikasynyň Saglygy goraýyş ministri Akmaral Alnazarowa, Bütindünýa Saglygy Goraýyş Guramasynyň Ýewropa başlangyç lukmançylyk - sanitariýa kömegi merkeziniň ýolbaşçysy Doktor Melitta Ýakob, Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň Ýewropa sebitleýin edarasynyň Saglygy goraýyş ulgamlary departamentiniň direktory Nataşa Muskat, Russiýa Federasiýasynyň Federal Ýygnagynyň Federasiýa Geňeşiniň Başlygynyň orunbasary Inna Swýatenko, Russiýa Federasiýasynyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi Witaliý Zwerew, Belarus Respublikasynyň Respublikan kardiologiýa ylmy – amaly merkeziniň alym sekretary Ýelena Worobýowa, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Bejeriş-öňüni alyş bölüminiň başlygy Muhammet Ergeşow, Milli saglygy goraýşy ösdürmek we kliniki maslahatlar boýunça Ýewraziýa hyzmatdaşlygy» awtonom täjirçilik däl guramasynyň direktory, GDA-nyň Parlamentara Assambleýasynyň ýanyndaky Saglygy goraýyş boýunça bilermenler geňeşiniň agzasy Sergeý Sawaşinski çykyş etdiler.

Geçirilen bu çäre saglygy goraýyş ulgamynyň durnukly ösüşini üpjün etmekde, lukmançylyk ylmynyň täze gazananlaryny we amaly tejribelerini utgaşdyrmakda örän netijeli we amaly ähmiýetli meýdança boldy.

Maslahatyň netijeleri boýunça sebitara we halkara hyzmatdaşlygy has-da berkitmäge we anyk maksatlara ýetmäge gönükdirilen Jemleýji resminama biragyzdan kabul edildi.

Gatnaşyjylar lukmançylyk ulgamynda halkara hyzmatdaşlygy täze belentliklere çykarmaga gönükdirilen oňyn başlangyçlary we bu çäräniň ýokary guramaçylyk derejesinde geçrilmegine döredip beren mümkinçilikleri üçin Türkmenistanyň hormatly Prezidentine hem-de türkmen halkynyň Milli Liderine çuňňur hoşallyk bildirip, köp sagbolsunlar aýtdylar.