Hanym Sapargul Şamsetowna Utemuratowa öz çykyşynda maslahatda gozgalýan temanyň häzirki zaman şertlerinde has-da möhümdigini belledi. Dünýäde çalt üýtgeşmeleriň bolýan döwürde konstitusiýa döwletiň durnuklylygynyň, kanunyň hökmürowanlygynyň, adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň goralmagynyň, şeýle hem durnukly durmuş-ykdysady ösüşiň berk binýady bolmagynda galýar.

Konstitusiýa diňe döwletiň Esasy Kanuny däl. Ol halkyň taryhy ýolunyň, gymmatlyklarynyň, islegleriniň we geljekki nesiller üçin jogapkärçiliginiň şöhlelenmesidir. Ol döwlet bilen jemgyýetiň arasyndaky deňagramlylygy kesgitleýär, raýatlaryň hökümet edaralaryna bolan ynamyny güýçlendirýär we durnuklylygy we ösüşi üpjün etmek üçin möhüm gural bolup hyzmat edýär.

Özbegistanda konstitusion ösüş esasy ugur bolup durýar. Soňky ýyllarda ýurtda kanunyň hökmürowanlygyny berkitmek, parlamentiň ornuny ýokarlandyrmak we raýatlaryň döwlet dolandyryşyna gatnaşmagyny giňeltmek maksady bilen giň gerimli demokratik özgertmeler amala aşyrylýar. Bu prosesde möhüm tapgyr 2023-nji ýylyň 30-njy aprelinde Özbegistan Respublikasynyň üýtgedilen Konstitusiýasynyň kabul edilmegi boldy.

Täze Konstitusiýada adam mertebesini goramaga, durmuş kepillikleri üpjün etmäge, maşgalalary, ýaşlary we ejiz toparlary goldamaga aýratyn üns berilýär. Şahsyýetiň, onuň janynyň, azatlygynyň, abraýynyň we mertebesiniň iň ýokary gymmatlyk hökmünde ykrar edilýän sosial döwletiň ýörelgeleri konstitusion taýdan berkidildi.

Parlamentiň halk wekilçiliginiň esasy instituty hökmünde ornuny güýçlendirmek möhüm ugur bolmagynda galýar. Häzirki wagtda parlament gözegçiligi, kanun çykaryjylyk prosesinde açyklyk we jemgyýet bilen gepleşikler döwlet dolandyryş ulgamynyň aýrylmaz bölegine öwrülýär.

Häzirki zaman dünýäsi diňe milli kanunçylygy kämilleşdirmegi däl, eýsem, halkara hyzmatdaşlygy hem güýçlendirmegi talap edýär. Parlamentara gepleşikler parahatçylygy, özara ynamy we durnukly ösüşi ösdürmekde möhüm orna eýedir.

Biz Özbegistan bilen Türkmenistanyň arasyndaky dostluk, strategik hyzmatdaşlyk we özara goldaw ýörelgelerine esaslanýan, depginli ösýän gatnaşyklara ýokary baha berýäris. Ýurtlarymyzyň arasyndaky parlamentara hyzmatdaşlyk ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň mundan beýläk-de ösdürilmegi we hyzmatdaşlygyň çuňlaşdyrylmagy üçin ygtybarly binýady üpjün edýär.

Şu günki maslahat tejribe alyşmak, konstitusionizmi ösdürmegiň döwrebap çemeleşmelerini ara alyp maslahatlaşmak we parahatçylygy, howpsuzlygy we halklarymyzyň abadançylygyny üpjün etmäge gönükdirilen täze başlangyçlary işläp düzmek üçin netijeli meýdança bolar.

Jenap Kamolzoda Ilhom Ikrom öz çykyşynda Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň döwletiň Esasy kanuny hökmünde döwlet we dolandyryş ulgamlarynyň binýadyny düzýändigini, adam we raýat hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň kepili bolup durýandygyny belledi.

Döwletiň we jemgyýetiň ösüşinde Konstitusiýanyň ornuna düşünmek aýratyn möhüm ähmiýete eýedir. Islendik döwletiň Konstitusiýasy diňe bir Esasy kanun bolmak bilen çäklenmän, eýsem, tutuş hukuk ulgamynyň özenidir. Ol döwletiň tebigatyny, ygtyýarlygynyň çäklerini we adam hukuklarynyň kepilliklerini kesgitleýär. Döwletiň durmuş we hukuk döwlet hökmünde ösmegine mümkinçilik berýän gurallar konstitusion kadalar arkaly döredilýär.

Häzirki dünýäde konstitusiýalar bilen halkara ösüş gün tertibiniň, esasan hem, BMG-niň 2030-njy ýyl üçin Durnukly ösüş maksatlarynyň arasyndaky baglanyşyk aýratyn möhümdir. Bu maksatlara garyplygyň soňuna çykmak, saglygy üpjün etmek, ýokary hilli bilimi, ykdysady ösüşi gazanmak we deňsizligi azaltmak girýär.

Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň mysalynda Konstitusiýanyň Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmek üçin esasy hukuk guraly bolup hyzmat edýändigini aýdyň görmek bolýar. Durnukly ösüş maksatlarynyň diňe ykdysady ösüşe däl, eýsem, esasan-da, mynasyp ýaşaýyş derejesini, durmuş adalatlylygy we adamy goramagy üpjün etmäge gönükdirilendigi sebäpli, berk konstitusion esas bolmazdan, olara ýetmek mümkin däl.

Durnukly ösüş maksatlarynyň ikinji möhüm ugry ilatyň saglygyny we abadançylygyny üpjün etmekdir. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda saglygy goraýyş hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Bu döwlet edaralarynda mudsuz lukmançylyk kömeginiň elýeterliligi arkaly kepillendirilýär. Şunda saglygy goramak hukugynyň diňe bir şahsy hukuk däl-de, eýsem, durnukly jemgyýetçilik ösüşiniň esasydygyny nygtamak möhümdir. Sagdyn ilat bolmasa, ykdysady ösüş hem, raýat jemgyýetiniň ösmegi hem mümkin däl.

Bilim raýat jemgyýetiniň ösüşiniň açarydyr. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň ýurtlarynyň konstitusiýalarynda bilim almak hukugy esasy adam hukugy hökmünde berkidilen. Mundan başga-da, köp döwletler hökmany we mudsuz başlangyç bilimi girizdiler. Bu orta bilime elýeterliligi kepillendirýär, hökmany esasy bilimi üpjün edýär we her bir raýatyň bilim almak hukugyny we bilim ulgamynyň döwlet tarapyndan goralmagyny kepillendirýär.

Has giň gerimde seredilende, konstitusiýa halkara ösüş maksatlary bilen milli syýasatyň arasynda baglanyşyk bolup hyzmat edýär. Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň döwletleriniň konstitusion düzgünlerini seljermek Konstitusiýanyň diňe döwletiň Esasy kanuny bolmakdan has möhüm orna eýedigi barada netijä gelmäge mümkinçilik berýär. Häzirki dünýäde ol Durnukly ösüş maksatlaryny durmuşa geçirmegiň möhüm mehanizmine öwrülýär, sebäbi döwlet syýasatynyň esasy ugurlary we adam hukuklarynyň kepillik ulgamy Konstitusion kadalar arkaly berkidilýär.

Jenap Watanzoda Mahmadali Mahmadullo özçykyşynda Konstitusiýanyň her bir döwletiň durmuşynda möhüm orny eýeleýändigini belledi. Ol döwletiň Esasy Kanuny bolup, jemgyýetiň syýasy, hukuk we jemgyýetçilik ulgamlarynyň esaslaryny, döwletiň gurluşyny we onuň işlemeginiň ýörelgelerini kesgitleýär. Konstitusiýa öz tebigaty boýunça, ilki bilen, hukuk namasydyr. Emma Konstitusiýanyň ähmiýeti hukuk resminamasyndan has giňdir. Ol durnukly ösüşi üpjün etmek, raýat jemgyýetini berkitmek we adam hukuklaryny goramak üçin gurala öwrülýär.

Mysal hökmünde Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasyna salgylanmak isleýärin. Täjigistan Respublikasynyň Konstitusiýasy 1994-nji ýylyň 6-njy noýabrynda halk referendumy arkaly kabul edildi. Şondan bäri Konstitusiýa üç gezek - 1999-njy, 2003-nji we 2016-njy ýyllarda meňzeş usullar bilen üýtgetmeler we goşmaçalar girizildi. Netijede,  häzirki wagtda 100 maddadan ybarat bolan Konstitusiýanyň üçden bir böleginden gowragy adamyň we raýatyň hukuklaryna we azatlyklaryna bagyşlanandyr. Adam hukuklary konstitusion hukugyň iň uly instituty bolup, adamyň we raýatyň mynasyp durmuşyny, onuň erkin işlemegi we ýaşaýşy üçin şertleri üpjün etmäge gönükdirilendir.

Konstitusion hukuklar we azatlyklar Konstitusiýada tassyklanan we döwlet tarapyndan kepillendirilen mümkinçiliklerdir, olar her bir adama öz hereketiniň görnüşini we derejesini erkin hem-de garaşsyz saýlamaga, özüne berlen sosial ýeňillikleri öz şahsy we jemgyýetçilik bähbitleri üçin ulanmaga mümkinçilik berýär.

Hanym Elwira Žyrgalbekowna Surabaldiýewa öz çykyşynda häzirki wagtda halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen we ýurduň Konstitusiýasynda berkidilen oňyn bitaraplyk ýörelgelerine yzygiderli eýerýän Türkmenistan parahatçylygy, hoşniýetli goňşuçylygy we özara hormat goýulýan hyzmatdaşlygy goldaýan özygtyýarly döwlet hökmünde halkara abraýyny ynamly berkidýändigini belledi. Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasy, Ýewropa Bileleşigi, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy, Goşulyşmazlyk Hereketi we Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasy ýaly halkara we sebitleýin guramalar bilen işjeň gatnaşygy aýratyn bellenilmäge mynasypdyr.

Häzirki halkara şertlerinde özygtyýarlylyga hormat goýmak, kanunyň hökmürowanlygy we döwletleriň arasynda deňhukukly gepleşikleriň ösdürilmegi ýörelgeleri aýratyn möhümdir. Türkmenistanda konstitusion kadalaryň yzygiderli durmuşa geçirilmegi jemgyýetçilik-syýasy durnuklylygy pugtalandyrmaga, kanunyň hökmürowanlygyny üpjün etmäge we ýurduň durnukly durmuş-ykdysady ösüşi üçin amatly şertleri döretmäge goşant goşýar.

Gyrgyz Respublikasy 1993-nji ýylyň 5-nji maýynda garaşsyz Gyrgyz Respublikasynyň ilkinji Konstitusiýasyny kabul etdi we häzirki zaman Gyrgyz döwletiniň hukuk esaslaryny döretdi. Garaşsyz Gyrgyz Respublikasynyň ilkinji Konstitusiýasy özygtyýarlylygyň, demokratiýanyň, çäk bitewüligiň, demokratiýanyň we kanunyň hökmürowanlygynyň esasy ýörelgelerini berkitdi. Şahslar, olaryň jany, hukuklary we azatlyklary döwletiň iň ýokary gymmatlyklary diýlip yglan edildi. Konstitusiýa häzirki zaman Gyrgyz döwletiniň ösüşiniň syýasy, hukuk we durmuş-ykdysady esaslaryny kesgitledi.

Soňraky ýyllarda Gyrgyz Respublikasynyň Esasy Kanunyna döwlet dolandyryş ulgamyny kämilleşdirmek we ýurduň demokratik ösüşini mundan beýläk-de ösdürmek üçin birnäçe gezek üýtgetmeler we goşmaçalar girizildi. Konstitusiýanyň häzirki görnüşi 2021-nji ýylyň 11-nji aprelinde referendum arkaly kabul edildi.

Häzirki wagtda Gyrgyz Respublikasy halkara bileleşigiň doly hukukly agzasy hökmünde abraýly halkara guramalaryň işine işjeň gatnaşýar we sebitleýin we ählumumy meseleleri çözmäge goşant goşýar. Gyrgyz Respublikasynyň Konstitusiýasy döwletiň ösüşiniň strategik ugurlaryny, syýasy ulgamyň esaslaryny kesgitleýär we raýatlaryň hukuklarynyň we azatlyklarynyň esasy kepilligi bolup hyzmat edýär. Gyrgyz halky üçin Konstitusiýa güni milli agzybirligi, döwletliligiň berkidilmegini, demokratiýa we kanunyň hökmürowanlygy ýörelgelerine ygrarlylygy alamatlandyrýan möhüm senedir.

Gyrgyz we türkmen halklaryny asyrlaryň dowamyndaky taryhy gatnaşyklar, ruhy ýakynlyk, özara hormat goýmak we dost-doganlygyň däplerini baglanyşdyrýandygyny aýratyn bellemek isleýärin. Iki döwletiň Baştutanlarynyň arasyndaky syýasy erk we ynamdar gatnaşyklar netijesinde, gyrgyz-türkmen gatnaşyklary strategik hyzmatdaşlyk we özara hormat goýmak ruhunda yzygiderli ösýär. Syýasy, diplomatik, söwda-ykdysady, medeni we ynsanperwer ulgamlardaky gatnaşyklar pugtalanýar. 

Gyrgyz Respublikasy bilen Türkmenistanyň arasyndaky parlamentara hyzmatdaşlygyň ösdürilmegi ikitaraplaýyn gatnaşyklary, ynamy we durnukly syýasy gepleşikleri berkitmek üçin möhüm mehanizm hökmünde aýratyn ähmiýete eýedir. Gyrgyz tarapy ýurtlaryň parlamentara dostluk toparlarynyň, degişli komitetleriniň we parlament korpuslarynyň arasyndaky gatnaşyklary has-da giňeltmäge, şeýle hem dowam edýän gepleşikler we bilelikdäki başlangyçlar üçin gurallary işläp düzmäge taýýar. 

Jenap Nurlan Kudiýarowiç Beknazarow öz çykyşynda Konstitusiýanyň we Döwlet baýdagynyň diňe bir döwletiň iň möhüm nyşanlary bolman, eýsem, onuň özygtyýarlylygynyň, taryhy dowamatlylygynyň we milli agzybirliginiň düýp esaslarydygyny belledi. 

Konstitusiýa jemgyýetçilik gurluşynyň hukuk binasy hökmünde çykyş edip, häkimiýet ulgamynyň esasy ýörelgelerini, şeýle hem raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny berkidýär. Esasy Kanun ýurduň ösüş strategisýasyny kesgitleýär, döwlet dolandyryşynyň we  syýasy durnuklylygy hem-de jemgyýetçilik ylalaşygyny üpjün edýär. Döwlet baýdagy bolsa öz gezeginde halkyň milli bitewüligini we medeni mirasyny alamatlandyrýar. Şeýlelikde, Konstitusiýa we Döwlet baýdagy bilelikde döwletliligiň berk binasyny emele getirýärler. Olar diňe bir hukuk we nyşan ugurlary bolman, eýsem, jemgyýetiň jebisleşmeginiň iň möhüm şerti bolup durýar.

Garaşsyzlygyň kemala gelen ýyllarynda kabul edilen Türkmenistanyň Konstitusiýasy döwletiň ösüşiniň esasy ileri tutulýan ugurlaryny, özygtyýarlylygyň berkidilmegini, hemişelik bitaraplyk ýörelgelerine ygrarlylygy, döwlet syýasatynyň durmuş ugurlylygyny we içki durnuklylygy üpjün etmegi kesgitleýär. Şu günki günde Türkmenistanda ýurdy özygtyýarly we garaşsyz döwlet hökmünde     has-da berkitmäge gönükdirilen konstitusion reformalar yzygiderli durmuşa geçirilýär. Parlament ulgamynyň döwrebaplaşdyrylmagy, institusional binýadyň berkidilmegi we döwletiň häzirki zamanyň çagyryşlaryna uýgunlaşmagy ýurduň durnuklylygyny we durmuş-ykdysady ösüşini has-da berkitmäge bolan ymtylmalara şaýatlyk edýär.

Häzirki wagtda Gazagystanyň hem döwlet ösüşiniň has durnukly, deňagramly we açyk modelini kemala getirmäge gönükdirilen giň gerimli syýasy hem-de institusional-ykdysady döwrebaplaşygyň möhüm tapgyryny başyndan geçirýändigi simwoliki ähmiýete eýedir. Geçirilýän reformalaryň baş maksady — döwletliligi, garaşsyzlygy we ýurduň özygtyýarlylygyny has-da berkitmekden ybaratdyr, bu bolsa häzirki zaman şertlerinde aýratyn ähmiýete eýe bolýar.

Ikitaraplaýyn gatnaşyklar barada aýdanymyzda, Türkmenistanyň biziň hoşniýetli goňşymyz, möhüm syýasy we ykdysady hyzmatdaşymyz bolup galýandygyny aýratyn bellemek isleýärin. Biziň ýurtlarymyzy umumy taryhy kökler, köpasyrlyk goňşuçylyk däpleri, medeni ýakynlyk we özboluşly geostrategik ýerleşiş birleşdirýär. Parlamentara derejelerindäki yzygiderli gatnaşyklar gazak-türkmen gatnaşyklarynyň strategik häsiýetini tassyklaýar. Işjeň parlamentara hyzmatdaşlyk kanunçylyk çykaryjylyk ulgamynda tejribe alyşmaga, döwletlerimiziň arasyndaky özara düşünişmegi, ynamy we hyzmatdaşlygy berkitmäge ýardam edýär.

Jenap Guseýnli Ali Muhammad ogly öz çykyşynda Konstitusiýanyň her bir ýurduň durmuşynda esasy orna eýe bolup durýandygyny belledi. Azerbaýjanda Konstitusiýa demokratiýanyň binýady bolup hyzmat edýär, syýasy we kanunçylyk durnuklylygyny berkidýär hem-de adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň goraglylygyny kepillendirýär. Ol halkyň bähbidine hereket edýär we döwlet dolandyryşynyň we kanunyň hökmürowanlygynyň ýörelgelerini kesgitleýär.

Azerbaýjan Respublikasynyň Konstitusiýasy 1995-nji ýylda Milli Lider Geýdar Aliýewiň baştutanlygynda Garaşsyzlygymyzyň dikeldilmeginiň yzysüre kabul edildi. Bu taryhy resminama biziň döwrebap döwletimiziň çelgisine öwrüldi we Azerbaýjanyň syýasy, ykdysady we durmuş ösüşiniň kanunçylyk binýadyny düzdi. 

Geçen 30 ýylyň dowamynda, Biziň Konstitusiýamyz esasy konstitusional gymmatlyklary goramak bilen, durmuş ösüşini we täze ýagdaýlary görkezýän sala salşyklaryň we konstitusion kanunlaryň üsti bilen döwrebaplaşdyryldy.

2002-nji ýylda «Azerbaýjan Respublikasynda Adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň ýerine ýetirilmeginiň düzgünleşdirilmegi hakynda» Azerbaýjan Respublikasynyň Konstitusion kanunynyň kabul edilmegi bilen, Azerbaýjanyň Parlamenti Adam Hukuklary hakynda Ýewropa Konwensiýasyna biziň hukuk ulgamymyzda konstitusion dereje berdi. Bu ýagdaý konstitusion kadalaryň netijeli amal edilmeginiň Ýewropa Konwensiýasynyň degişli kadalarynyň göni amal edilmegidigini aňladýar. Mundan başga-da biz konstitusion kadalaryň amal edilmegi arkaly milli kanunçylygymyzy Ýewropa Konwensiýasynyň standartlaryna laýyk getirmek bilen ösdürmek mümkinçiligine eýe bolýarys. 

Azerbaýjanyň çäk bitewüligi babatda konstitusion kada biziň üçin aýratyn ähmiýete eýedir. Biz Prezident Ilham Aliýewiň baştutanlygynda 2020-nji ýylda Azerbaýjanyň Konstitusiýasynyň ýurdumyzyň ähli çäginde doly dikeldilmegine buýsanýarys. 

Häzirki wagtda Azerbaýjan bilen Ermenistanyň arasynda parahatçylyk gün tertibi goldanylýar. Biz durnukly parahatçylygyň ulag we aragatnaşyk ýollarynyň açylmagy arkaly sebitde durmuş we ykdysady hukuklaryň amal edilmegine uzak möhletli durnuklylygy goldamaga goşant goşjakdygyna ynanýarys. 

Azerbaýjan we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda, aýratyn hem, kanunçylyk ulgamynda bilelikde hyzmatdaşlyk we tejribe paýlaşmak möhüm ähmiýete eýedir. Şeýle hyzmatdaşlyk ýurtlaryň bilelikdäki gymmatlyklaryny güýçlendirýär, sebitleýin baglanyşygy çuňlaşdyrýar we durnukly ösüşi üpjüne edýär.

Ilçi hanym Beata Peksa öz çykyşynda diňe bir Ýewropa Bileleşiginiň düzümleriniň däl, eýsem, her biriniň öz kanunçylyk we konstitusion ulgamlary bolan, ýöne Ýewropa Bileleşigi hakynda Ylalaşykda birleşen we oňa agza bolup durýan 27 döwletiň salamyny getirendigini aýdyp, Ýewropa Bileleşiginde biz konstitusiýalary diňe bir kanunçylyk resminamalary hökmünde däl, eýsem, adalat, durnuklylyk we adam mertebesi babatda üýtgewsiz galýan ýörelgeler, döwletiň we raýatlaryň arasynda hereket edýän baglanyşyk hökmünde görýändigini belledi.

Taryh bize güýçli jemgyýetleriň özleriniň konstitusion ýörelgelerinde öz gymmatlyklaryny beýan edendigini öwretdi. 

Konstitusiýa kanun ýazgysyndan ybarat bolman, ol halkyň ruhudyr. Ol hukuklary kepillendirýär, durnuklylygy berkidýär we ösüşi ilerledýär. Ýewropa Bileleşigi özüniň kanunyň hökmürowanlygyny güýçlendirmek, adam hukuklaryny goramak we kazyýet ulgamlaryny döwrebaplaşdyrmak ýolunda Türkmenistanyň ygtybarly hyzmatdaşy bolmagynda galar. 

Hanym Narine Saakýan öz çykyşynda Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamasynyň adyndan, türkmen halkyny, milli parlament agzalaryny, Türkmenistanyň Hökümetini we ähli gatnaşyjylary Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň we Döwlet baýdagynyň güni mynasybetli  gutlaglaryny aýdyp, döwletiň iki esasy mukaddesliginiň bir baýramda birleşmegi çuňňur many-mazmuna eýedigini belledi. 

Döwlet baýdagy ýurduň özygtyýarlylygynyň we milliliginiň möhüm nyşanydyr. Esasy Kanun hökmünde Türkmenistanyň Konstitusiýasy jemgyýetçilik we döwlet ulgamynyň, döwlet häkimiýetiniň ulgamyny kesgitleýär, şeýle hem adamlaryň we raýatlaryň esasy hukuklaryny we azatlyklaryny berkidýär we kepillendirýär.

Umuman, halkara jemgyýetçiligi, hususan-da, Birleşen Milletler Guramasy üçin Konstitusiýanyň Türkmenistany demokratik, hukuk we dünýewi döwlet hökmünde tassyklaýan düzgünleri aýratyn möhümdir. Konstitusiýa adamyň jemgyýetiň we döwletiň iň ýokary gymmatlygydygyny, onuň hukuklaryny we azatlyklaryny goramagyň döwlet edaralarynyň iň möhüm jogapkärçiligidigini kesgitleýär. Kanunyň hökmürowanlygy adalatlylygy we her bir adamyň hukuklaryny, abraýyny we mertebesini goramagy üpjün edýär.

BMG-niň Baş Assambleýasynyň 80-nji sessiýasynyň plenar mejlisinde Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedow tarapyndan 2028-nji ýyly «Halkara hukugyň ýyly» diýip yglan etmek barada öňe sürlen başlangyç aýratyn bellärliklidir. Türkmenistan BMG-niň tutýan merkezi ornuny güýçlendirmegi we halkara hukugyň umumy ykrar edilen kadalarynyň ileri tutulmagyny yzygiderli goldaýar, bu bolsa ýurduň konstitusion düzgünlerinde hem öz beýanyny tapýar.

BMG-niň Ösüş Maksatnamasy bilen Türkmenistanyň arasynda adam hukuklaryny goramak ulgamyny ösdürmäge, halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmäge we durmuşa geçirmäge gönükdirilen netijeli hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň alnyp barylýandygyny bellemek meni begendirýär. Bu bilelikdäki tagallalar Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek üçin hukuk binýadyny pugtalandyrýar, ýurduň durnukly, howpsuz we gülläp ösýän geljeginiň konstitusion kepilliklerini iş ýüzünde berkidýär.

M.Kulyýew öz çykyşynda ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna ygrarly bolmak bilen, hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň parasatly baştutanlygynda ählumumy parahatçylygy, howpsuzlygy, durnukly ösüşi üpjün etmek, özara bähbitli köpugurly hyzmatdaşlygy ilerletmek üçin öz döredijilik mümkinçiliklerinden doly peýdalanýandygyny, Birleşen Milletler Guramasynyň ýöriteleşdirilen düzümleri, dünýä döwletleri bilen alnyp barylýan işleriň munuň aýdyň güwäsidigini belledi.

Şu günki geçirilýän maslahatyň Türkmenistanyň Azerbaýjan, Gazagystan, Gyrgyzystan, Özbegistan we Täjigistan döwletleri bilen gatnaşyklarynyň täze taryhy döwre gadam basmagy bilen, ilkinji nobatda, ýurtlarymyzyň döwlet Baştutanlarynyň arasyndaky özara ynanyşmaga, dostluk we doganlyk gatnaşyklaryna esaslanýan yzygiderli tagallalarynyň miwesidigini nygtady.

Döwlet Baştutanlarymyzyň öňdengörüjilikli syýasaty we halklarymyzyň bähbidine gönükdirilen taryhy başlangyçlary netijesinde, sebitara hyzmatdaşlygymyz strategik häsiýete eýe boldy.

Bu ýokary derejedäki syýasy tagallalaryň netijesinde amala aşyrylýan parlamentara hyzmatdaşlygy bolsa, Esasy kanunlarymyzda berkidilen demokratik gymmatlyklaryň dabaralanmagyna, sebitde parahatçylygyň, durnuklylygyň we rowaçlygyň has-da berkemegine kuwwatly itergi berýär.

Häzirki wagtda ýurtlarymyzyň abraýly halkara guramalar, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasynyň we onuň ýöritleşdirilen  edaralary bilen alyp barýan köptaraplaýyn hyzmatdaşlygy sebitimiziň durnukly ösüşiniň we parahatçylygyň sarsmaz binýady bolup hyzmat edýär. Şunuň bilen baglylykda, biz bu guramalaryň ýurtlarymyzdaky wekilhanalarynyň bilelikdäki hyzmatdaşlyk işlerine ýokary baha berýäris. Halkara guramalar bilen ýola goýlan hyzmatdaşlyk milli ösüş maksatnamalarymyzyň we dünýä tejribesiniň sazlaşykly utgaşmagyna, demokratik gymmatlyklaryň dabaralanmagyna hem-de durnukly gelejege gönükdirilen bilelikdäki taslamalaryň üstünlikli durmuşa geçirilmegine uly itergi berýär.

Bilşiňiz ýaly, Esasy Kanun diňe bir hukuk resminamasy bolman, eýsem, jemgyýetiň agzybirligini, döwlet gurluşynyň durnuklylygyny we halkara derejedäki abraý-mertebesini kesgitleýän baş guraldyr. Konstitusiýanyň kadalarynyň durmuş hakykatyna öwrülmegi bolsa, döwletiň demokratik ýörelgelere ygrarlydygynyň, raýat we döwlet bähbitleriniň sazlaşykly ösüşiniň hem-de nurana geljege tarap ynamly gadamlarynyň iň uly hukuk kepilidir.

Maslahatymyzyň adyndan  belli bolşy ýaly, Konstitusiýa döwletiň berk binýady we jemgyýetçilik ösüşiniň kämil guraly bolup hyzmat edýär. Ol her bir raýatyň hukuklaryny we azatlyklaryny kepillendirmek bilen, ýurtda durnuklylygyň, agzybirligiň we kanunçylygyň höküm sürmegini üpjün edýär. Adalatly hukuk ulgamynyň kemala gelmegi netijesinde ykdysadyýetde we durmuş ulgamynda gazanylýan her bir üstünlik gönüden-göni Esasy Kanunyň döwrebap ýörelgelerine esaslanýar. Şeýlelikde, Konstitusiýa diňe bir hukuk resminamasy däl-de, eýsem, döwletiň kuwwatyny artdyrýan we halkyň abadan durmuşyny kepillendirýän iň ýokary hukuk güýjüne eýe bolan gymmatlykdyr.

Türkmenistanyň Prezidenti Hormatly Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda ýurdumyzda amala aşyrylýan toplumlaýyn maksatnamalaýyn işler, ilkinji nobatda, halkymyzyň döwrebap şertlerde ýaşamagyna, işlemegine saglygyny berkitmegine hem-de dynç almagyna gönükdirilendir. Konstitusiýamyzda bellenilişi ýaly, «Adam jemgyýetiň we döwletiň iň ýokary gymmatlygydyr». Bu günki maslahatymyz hem hut şu ýörelgeden ugur alyp, halkara hyzmatdaşlygymyzyň täze belentliklere çykýandygynyň aýdyň subutnamasydyr.

Özbegistan Respublikasynyň Buhara şäherinde geçirilen Zenanlaryň ikinji Aziýa forumynyň «Ylymda, bilimde, daşky gurşawyň durnuklylygynda, innowasiýalarda we emeli aňda zenanlar: indiki nesil üçin mümkinçilikler» atly tema boýunça geçirilen bölüminde türkmen wekiliýetiniň agzasy çykyş edip, «Ýaşyl tehnologiýalar we ekologiýa» temasynyň häzirki döwürde diňe bir ylmyň däl, eýsem, global ykdysady we durnukly ösüşiň esasy bolup durýandygy barada belledi.

Şeýle hem daşky gurşawy goramakda we tebigy baýlyklary netijeli ulanmakda, suw serişdelerini rejeli peýdalanmakda, ekologiýa durnuklylygyny üpjün etmekde bilelikdäki tagallalaryň ähmiýeti, bu ugurda Türkmenistanyň halkara başlangyçlary, ýaşyl ykdysadyýete geçmegiň ileri tutulýan ugurlary barada durlup geçildi.

Şunuň bilen birlikde, ýurdumyzda tokaý zolaklaryny döretmek boýunça alnyp barylýan giň gerimli işlere, Türkmenistanda gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmelerini ösdürmegiň milli strategiýasynyň, daşky gurşawy goramak babatynda kabul edilen kanunlaryň we beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň durmuşa geçirilişine ünsi çekildi. 

Bu forumyň sebitiň zenanlarynyň tejribe alyşmagy we täze başlangyçlara itergi berilmegi üçin möhüm meýdança bolup durýandygy bellenildi.

Özbegistan Respublikasynyň Buhara şäherinde geçirilen Zenanlaryň ikinji Aziýa forumynyň «Döwlet we jemgyýetçilik dolandyryşynda, şeýle hem syýasy kararlary kabul etmekde zenanlaryň gatnaşygyny giňeltmegiň häzirki zaman meseleleri» atly tema boýunça bölüminde ýurdumyzyň milli parlamentiniň wekili çykyş edip, Türkmenistanda zenanlaryň hukuklaryny, durmuş goraglylygyny üpjün etmek we mümkinçiliklerini giňeltmek, olaryň jemgyýetdäki tutýan ornuny ýokarlandyrmak babatdaky işleriň hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň taýsyz tagallalary bilen oňyn başlangyçlar esasynda işjeňleşdirilýändigini belledi. Döwlet dolandyryşynda we kanun çykaryjy edaralarda zenanlaryň işjeňliginiň saglygy goraýyş, bilim we durmuş goraglylygy ýaly ugurlarda kanunçylyk binýadynyň has-da kämilleşmegine ýardam berýändigi nygtaldy. 

Çykyş edenler döwlet we jemgyýetçilik dolandyryşynda, şeýle-de syýasy kararlary kabul etmek işinde zenanlaryň gatnaşygyny giňeltmek, ornuny ýokarlandyrmak, häzirki zaman çemeleşmeleri we parlament tejribesi, zenan ýolbaşçylygyny ösdürmek arkaly inklýuziw dolandyryşy üpjün etmekde döwletleriň tejribeleri barada giňişleýin belläp geçdiler. 

Şeýle hem zenanlaryň mümkinçiliklerini giňeltmek we häzirki zaman jemgyýetinde olaryň ornuny pugtalandyrmak babatda tejribe alyşmagyň, döwrüň çagyryşlaryny we mümkinçiliklerini ara alyp maslahatlaşmagyň, şeýle hem halkara hyzmatdaşlygy ösdürmek barada durmuşa geçirilýän işleriň, gazanylýan netijeleriň sebit derejesinde umumy görkezijileriniň ýokarlanmagyna we oňyn tejribeleriň artmagyna ýardam edýändigi, bu forumyň sebitiň zenanlarynyň tejribe alyşmagy we täze başlangyçlara itergi berilmegi üçin möhüm meýdança bolup durýandygy bellenildi.

2026-njy ýylyň 14-nji maýynda Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowanyň Özbegistan Respublikasynyň Buhara şäherine iş saparynyň çäklerinde Azerbaýjan Respublikasynyň Milli Mejlisiniň Başlygy S.Gafarowa bilen duşuşygy geçirildi. 

Taraplar iki ýurduň döwlet Baştutanlarynyň tagallalary bilen ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn görnüşde, şeýle hem abraýly halkara guramalaryň çäklerinde döwletara hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň üstünlikli ösdürilýändigini bellediler.   

Duşuşygyň dowamynda iki dostlukly ýurduň arasynda işjeň ösdürilýän döwletara gatnaşyklarda parlamentara hyzmatdaşlygyň möhüm orny bellenildi. Türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň geçen ýylyň iýul aýynda Azerbaýjan Respublikasyna amala aşyran taryhy saparynyň iki ýurduň arasyndaky parlamentara we döwletara gatnaşyklaryň ýokary derejä çykmagynda we gazanylan ylalaşyklaryň sebitde energetika we ulag-üstaşyr geçelgelerini ösdürmekde möhüm ähmiýete eýe bolandygy nygtaldy.  

Türkmen tarapy iki ýurduň halklaryny gadymyýetden gelýän taryhy kökleriň, medeni we ruhy umumylyklaryň baglanyşdyrýandygyny, häzirki wagtda özara hormat goýmaga, ynanyşmaga we deňhukuklylyga esaslanýan bu gatnaşyklaryň ähli ugurlar boýunça üstünlikli ösdürilýändigini we täze mazmun bilen baýlaşdyrylýandygyny belledi. 

Duşuşykda Türkmenistan bilen Azerbaýjan Respublikasynyň arasyndaky giň möçberli, deňhukukly we özara bähbitli gatnaşyklary mundan beýläk-de ösdürmekde iki döwletiň halkara hukuk ulgamyndaky hyzmatdaşlygyna uly orun degişlidigi bellenildi. Bu gatnaşyklar bolsa halklaryň arasyndaky dost-doganlygy has-da pugtalandyrmaga, döwletara gatnaşyklaryny parlament diplomatiýasynyň üsti bilen goldamaga ýardam berýändigi barada nygtaldy. Şeýle hem geljekde parlamentara dostluk toparlarynyň  çäklerinde tejribe alyşmak we kanun çykaryjylyk işinde ýakyndan hyzmatdaşlyk etmek barada pikir alşyldy.

Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy D.Gulmanowa                               ýurdumyzyň şu  ýyl  Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda hem-de Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Azerbaýjanyň döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşygynda başlyklyk etmeginiň çäklerinde «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda durnukly ösüşi üpjün etmekde oňyn tejribeleri paýlaşmak we öňde durýan wezipeleri ara alyp maslahatlaşmak boýunça geçiriljek halkara we parlamentara çärelerine gatnaşmaga çagyrdy.