Ekologiýa diplomatiýasynda Türkmenistan halkara hyzmatdaşlyga möhüm orun berýär. Halkara ekologik guramalary daşky gurşawy gowulandyrmak boýunça dünýä jemgyýetçiliginiň maksatnamalaryny ýerine ýetirmäge saldamly goşant goşýarlar. Olar belli bir ýol bilen syýasy, ykdysady we beýleki halkara meseleleriň hataryndan ekologik meseleleri ileri tutup, ýurtlaryň syýasy garaýşyna garamazdan, ähli gyzyklanýan döwletleriň tebigaty goramak işlerini birleşdirmäge mümkinçilik döredýär. Şunlukda, dürli ekologik ugurlara ýöriteleşen halkara guramalar hereket edýär we ýurdumyz bu guramalara agza bolmak bilen, olaryň guraýan maslahatlaryna, maksatnamalaryna işjeň gatnaşýar.

BMG-niň dür­li dü­züm­le­ri­niň gat­naş­magyn­da ýur­du­myz­da bir­nä­çe mak­sat­na­ma­laýyn we­zi­pe­ler üs­tün­lik­li ama­la aşy­ryl­dy we hä­zir­ki wagt­da bir­nä­çe eko­lo­gik mak­sat­nama­lar­dyrtas­la­ma­lar he­re­ket ed­ýär.Birle­şen Mil­let­ler Gura­masynyň Ösüş Mak­satna­ma­sy­nyň (UNDP) «Türkmenistan­da şä­her­le­riň dur­nuk­ly ös­dü­ri­li­şi: Aş­ga­bat­da we Awaza­da «ýa­şyl» şä­her­le­riň top­lumla­ýyn ös­dü­ri­li­şi» tas­la­ma­sy, «Köp san­ly bäh­bit­le­riň alyn­ma­gy üçin Aral deň­zi­niň gi­ňiş­li­gin­de ýer se­riş­de­le­ri­ni we ýo­ka­ry te­bi­gy gym­mat­ly­gy bo­lan ekoul­gam­la­ry go­rap sak­la­mak we dur­nuk­ly do­lan­dyrmak» at­ly tas­la­ma­sy, Mer­ke­zi Azi­ýa­da durnuk­ly ener­gi­ýa ara­bag­la­ny­şy­gy (SECCA) tas­la­ma­sy we Mer­ke­zi Azi­ýa­da gaý­ta­dan di­kel­dil­ýän ener­gi­ýa (RECA) tas­la­ma­sy, «Mer­ke­zi Azi­ýa­da yk­dy­sa­dy ösüş üçin ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­ni ha­sa­ba al­mak bi­len ýer se­riş­de­le­rin­den peý­da­lan­mak bo­ýunça se­bit­le­ýin mak­sat­na­ma­sy» (ILUCA), Aziýa­nyň Ösüş ban­ky­nyň «Türkmenistanda «ýa­şyl» öz­gert­me­le­ri gol­da­mak üçin gaý­ta­dan di­kel­dil­ýän ener­gi­ýa pu­da­gyn­da or­naş­dy­ryl­ýan çöz­güt­ler» at­ly tas­la­masy mu­nuň şeý­le­di­gi­ni tas­syk­la­ýar. Şeý­le hem ýur­du­myz­da dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän iş­ler hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň gü­wä­na­ma­la­ry­na we ýo­ka­ry ba­ha­sy­na my­na­syp bol­ýar. Ar­kadag şä­he­ri­niň «Ýew­ro­pa­da Howpsuz­lyk we Hyz­mat­daş­lyk Guramasy­nyň se­bi­tin­de dur­nuk­ly, «ýa­şyl», ho­wa üçin oňaý­ly we in­no­wa­sion çöz­güt­li şä­her­le­ri ös­dür­mek» tas­la­ma­sy­na go­şul­ma­gy we Aş­ga­bat şähe­ri­niň BMG-niň Ýew­ro­pa yk­dy­sa­dy komis­si­ýa­sy­nyň «Şä­her­ler­dä­ki bag­lar» at­ly baş­lan­gy­jy­na bag ek­mek çä­re­le­ri ar­ka­ly go­şan­dy üçin de­giş­li gü­wä­na­ma my­na­syp bol­ma­gy buý­san­dy­ry­jy wa­ka­dyr.

Mer­ke­zi Azi­ýa se­bi­tin­de suw se­rişde­le­ri­ni re­je­li peý­da­lan­mak we Aral deň­zi­niň gu­ra­ma­gy­nyň zy­ýan­ly ne­ti­je­leri­ni azalt­mak bo­ýun­ça se­bit ýurt­la­ry­nyň Baş­tu­tanla­ry ta­ra­pyn­dan 1993-nji ýy­lyň 4-nji ýan­wa­ryn­da Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy dö­re­dil­di. Onuň esa­sy mak­sa­dy Aral he­läk­çi­li­gi­niň tä­si­rin­den ze­per ýe­ten se­bit­le­ri eko­lo­gi­ýa taý­dan sag­dyn­laş­dyr­ma­ga gö­nük­di­ri­len yl­myama­ly tas­la­ma­la­ry­dyr mak­sat­na­ma­la­ry iş­läp taý­ýar­la­mak­dan we ma­li­ýe­leşdir­mek­den yba­rat­dyr. Ýur­du­myz Aral deň­zi­ni ha­las et­mek bo­ýun­ça dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän ta­gal­la­la­ra BMG-niň iş­jeň we ul­gam­la­ýyn gat­naş­ma­gy ug­run­da çy­kyş ed­ýär. Türk­me­nis­tan BMG bi­len Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­nyň arasyn­da hyz­mat­daş­lyk ha­kyn­da BMG-niň Baş As­sambleýa­sy­nyň Ka­rar­na­ma­la­rynyň iki­si­niň ka­bul edil­me­gi­ni ga­zan­dy. Şeý­le hem 2023-nji ýyl­da Azi­ýa-Ýuwaş um­ma­ny se­bi­ti üçin yk­dy­sa­dy we durmuş ko­mi­te­ti (ESCAP) «BMG-niň Aral deň­zi­niň how­da­ny bo­ýun­ça Ýö­ri­te Maksat­na­ma­sy­nyň dö­re­dil­me­gi­niň şert­le­ri­ne ga­ra­mak» at­ly de­giş­li Ka­rar­na­ma­ny ka­bul et­di. 2017 — 2019-njy ýyl­lar­da ýur­du­myz Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­na baş­lyk­lyk edip, bu gaz­na­nyň çäk­le­rin­de ne­ti­je­li hyz­mat­daş­ly­gyň pug­ta­lan­dy­rylma­gy­na we onuň işi­niň kä­mil­leş­di­ril­megi­ne my­na­syp go­şant goş­dy. Şeý­le hem Türkme­nis­tanyň 2021 — 2025-nji ýyl­lar üçin Aral bo­ýun­ça Mil­li mak­sat­na­ma­sy­ny ka­bul eden se­bit­dä­ki ýe­ke-täk döw­let­di­gini bel­le­mek ge­rek.

Eko­lo­gi­ýa aba­dan­çy­ly­gy ba­bat­da Türkmenis­ta­nyň BMG-niň Bi­lim, ylym we me­de­ni­ýet me­se­le­le­ri bo­ýun­ça gu­rama­sy (ÝUNES­KO) bi­len hyz­mat­daş­ly­gy ba­ra­da aý­ra­tyn bel­le­mek ge­rek. Hal­ka­ra hyz­mat­daş­lyk­da taý­ýar­la­nan «Aram guşak­lyk­da­ky Tu­ran çöl­le­ri» at­ly köp­ta­rap­laýyn hö­dür­na­ma­nyň çäk­le­rin­de ýur­du­myzyň «Be­re­ket­li Ga­ra­gum», «Gap­laň­gyr» döw­let te­bi­gy go­rag­ha­na­la­ry­nyň, Repetek döw­let bios­fe­ra go­rag­ha­na­sy­nyň we onuň Ýe­ra­jy çäk­li go­rag­ha­na­sy­nyň çöl ekoulga­my­nyň ÝUNES­KO-nyň Bü­tin­dün­ýä mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na gi­ri­zil­me­gi se­bi­tiň ösüm­lik­le­ri­dir haý­wan­la­ry­nyň en­de­mik gör­nüş­le­ri­niň dün­ýä de­re­je­sin­de go­ral­magy­na ýar­dam ber­ýär.

Gör­şü­miz ýa­ly, Gah­ry­man Arkadagymy­zyň ba­şy­ny baş­lan baş­langyç­la­ry­nyň, hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň alyp bar­ýan döw­let­li iş­le­ri­niň ne­ti­je­sin­de, ýur­du­my­zyň eko­lo­gi­ýa dip­lo­ma­ti­ýa­syn­da hal­ka­ra gu­ra­ma­lar bi­len hyz­mat­daş­ly­gy, dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän mak­sat­na­ma­la­ry­dyr tas­la­ma­la­ry ro­waç­lyk­la­ra bes­len­ýär.

Orazgeldi SAPAROW,

Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty.

В столице состоялась Международная научно-практическая конференция «Экологическое благополучие и международное сотрудничество в году «Независимый нейтральный Туркменистан – родина целеустремлённых крылатых скакунов» и тематическая выставка, посвящённая Всемирному дню охраны окружающей среды и объединившая порядка двухсот участников – специалистов структурных подразделений Министерства охраны окружающей среды. К площадке пленарного заседания очно и по системе видеоконференции присоединились руководители региональных и международных природоохранных организаций, программ ООН, которые выражали признательность Правительству страны за возможность отметить экологическую дату вместе с туркменскими коллегами, подчеркнули о достижениях, анонсировали новые векторы партнёрства.

Сердар БЕГМУРАДОВ, руководитель Аркадагского городского комитета Аграрной партии Туркменистана, депутат Меджлиса:

– Из наиболее результативных климатоустойчивых проектов следует назвать Национальную лесную программу Туркменистана, которая недавно была принята на предстоящие пять лет. Третья по счёту основа национального лесонасаждения на новом витке развития общества начала выпол­ нять свою роль – координировать озеленительные квоты, выполнение планов по лесонасаждению, продвигать научный и климатический подход. другой подобный пример – внедрение в городское строительство экологичных технологий, строительство целого «умного» города государственного значения – Аркадаг. даже находиться в этом чудесном месте сродни отдыху на курорте: свежий воздух предгорий, обширные городские парки и окружающие город плотным кольцом плодовые сады и виноградники производят большое впечатление на иностранных гостей. Внимания заслуживает работа общественного транспорта «без сжигания топлива» – электробусов и электромобилей. Собственно, машин на улицах немного, от того глубже воспринимается тишина и звуки природы – шелест листвы, пение птиц. Здесь, на чистых озеленённых улицах, где дома далеко отстоят друг от друга, и беспрецедентно широки парковые полосы, приходит понимание, каков может быть подход гармоничного соседства человека и природы.

Ещё две сессии прошли в конференц-зале ТСХУ им. С.А.Ниязова – «Роль экологии в реализации ЦУР», и в дашогузском ТСХИ – «Вопросы улучшения экологического состояния Приаралья». В каждом вузе выступило по десять докладчиков, которые представи­ ли научные разработки в области орошения, сохранения генофонда хвойных растений, органического земледелия. Говорилось о развитии биотехнологии, принципах «зелёной» экономики в животноводстве, водосбережения в орошении.

Daş­ky gur­şa­wy go­ra­mak, te­bi­gy baý­lyk­la­ry aýaw­ly, re­je­li peýda­lan­mak, eko­lo­gik aba­dan­çy­ly­gy üp­jün et­mek Türk­me­nis­tanyň döw­let sy­ýa­sa­ty­nyň ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ry­nyň bi­ri­dir. Şo­ňa gö­rä-de, ýur­du­myz­da bu ugur­da­ky döw­let maksatnamalary yzygi­der­li dur­mu­şa ge­çi­ril­ýär, kä­mil ka­nun­çy­lyk bin­ýa­dy dö­re­di­lip, de­giş­li we­zi­pe­ler üs­tün­lik­li ýe­ri­ne ýe­ti­ril­ýär. Daş­ky gur­şa­wy gora­mak bo­ýun­ça iş­ler saz­la­şyk­ly al­nyp bar­lyp, bu ba­bat­da halka­ra hyz­mat­daş­lyk iş­jeň ös­dü­ril­ýär. Hal­ka­ra jem­gy­ýet­çi­lik bi­len bi­le­lik­de, ýur­du­myz­da her ýy­lyň 5-nji iýu­nyn­da Daş­ky gur­şa­wy go­ra­ma­gyň bü­tin­dün­ýä gü­nü­niň giň­den bel­le­nil­me­gi-de döw­leti­mi­ziň de­giş­li ugur­da­ky äh­lu­mu­my ta­gal­la­la­ra iş­jeň go­şu­lyşýan­dy­gy­ny aý­dyň tas­syk­la­ýar.

Hor­mat­ly Prezidentimiz Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň mejlislerinde eden çykyşlarynda dünýä jemgyýetçiliginiň ünsüni Merkezi Aziýanyň ekologik meselelerine çekip, anyk başlangyçlary öňe sürdi. Olaryň hatarynda Merkezi Aziýa üçin BMG-niň ýöriteleşdirilen ekologiýa strategiýasyny taýýarlamak, howanyň üýtgemegi bilen bagly tehnologiýalar boýunça, şeýle hem çölleşmä garşy göreşmek boýunça sebit merkezlerini döretmek, «Hazar ekologik başlangyjynyň» esasyny goýmak ýaly başlangyçlar bar. Birleşen Arap Emirlikleriniň Dubaý şäherinde geçirilen BMG-niň Howanyň üýtgemegi baradaky çarçuwaly konwensiýasyna gatnaşyjy taraplaryň 28-nji maslahatynda (COP28) eden çykyşynda bolsa hormatly Prezidentimiz Türkmenistanyň Ählumumy metan borçnamasyna goşulýandygyny resmi taýdan beýan etdi. Şuňa laýyklykda, biziň ýurdumyz Ählumumy metan borçnamasyndan gelip çykýan wezipeleri iş ýüzünde durmuşa geçirmäge gönükdirilen taslamalaryň hem-de maksatnamalaryň çäklerinde halkara guramalar, hyzmatdaş döwletler bilen netijeli gatnaşyklary yzygiderli dowam etdirýär.

Esasy Kanunymyz bolan Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 53-nji maddasynda: «Her bir adamyň jany we saglygy üçin amatly daşky gurşawa, onuň ýagdaýy baradaky hakyky maglumata we ekologiýa kanunçylygynyň bozulmagy ýada tebigy betbagtçylyk netijesinde saglygyna we emlägine ýetirilen zyýanyň öweziniň dolunmagyna hukugy bardyr» diýlip kepillendirilýär. Munuň özi ýurdumyzda jemgyýetiň we döwletiň iň ýokary gymmatlygy hasaplanylýan adamyň, onuň saglygynyň hem-de bagtyýar durmuşynyň baş girewi bolan daşky gurşawyň arassalygyna, ekologik abadançylyga döwlet derejesinde aýratyn ähmiýet berilýändiginiň aýdyň subutnamasydyr.

Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasynyň ýerine ýetiriji edaralary we beýleki abraýly halkara guramalar bilen daşky gurşawy goramak ugrunda hyzmatdaşlyk etmekde baý tejribesi bar. Häzirki wagtda ýurdumyzda BMG-niň Ösüş maksatnamasy, Daşky gurşawy goramak boýunça maksatnamasy, Ählumumy ekologiýa gaznasy, Senagat taýdan ösüş boýunça guramasy, Azyk we oba hojalygy guramasy, Merkezi Aziýanyň Sebitleýin ekologiýa merkezi hem-de beýleki halkara düzümler bilen bilelikde milli we sebit derejesinde ekologiýa degişli maksatnamalaryň hem-de strategik taslamalaryň onlarçasy üstünlikli durmuşa geçirilýär.

Mälim bolşy ýaly, hormatly Prezidentimiz şu ýylyň aprel aýynda Gazagystanda geçirilen Araly halas etmegiň halkara gaznasyny esaslandyryjy döwletleriň Baştutanlarynyň Geňeşiniň mejlisine hemde Sebitleýin ekologiýa sammitine gatnaşyp, türkmen döwletiniň bu ugurdaky möhüm başlangyçlaryna ýene bir gezek ünsi çekdi. Şunda ýurdumyzyň howanyň üýtgemeginiň ýaramaz täsirlerini peseltmek hem-de oňa uýgunlaşmak boýunça amaly çäreleriň görülmegine, ykdysadyýetiň ähli pudaklarynda «ýaşyl» ösüş ýörelgeleriniň ilerledilmegine aýratyn ähmiýet berýändigi nygtaldy.

Döwlet Baştutanymyzyň nygtaýşy ýaly, serhetüsti suw serişdelerini rejeli we adalatly peýdalanmak meselesinde-de Türkmenistanyň resmi garaýşy aýdyň hem-de açykdyr. Şunda Türkmenistan suw meseleleri boýunça esasy halkara konwensiýalaryň we beýleki halkara namalaryň berk berjaý edilmegi; serhetüsti derýalaryň ugrunda ýerleşýän ähli döwletleriň bähbitleriniň deň derejede göz öňünde tutulmagy; halkara guramalaryň, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasynyň bu işe giňden gatnaşmagy ýaly ýörelgelere eýerýär. Döwletimiz serhetüsti derýalar we suw akymlary boýunça suw meseleleriniň şu üç sany esasy ýörelgäniň esasynda çözülmeginiň yzygiderli tarapdary bolup çykyş edýär. Şuňa laýyklykda, Türkmenistan BMG-niň howandarlygynda Merkezi Aziýa ýurtlarynda suwdan peýdalanmak meseleleri boýunça sebit geňeşini döretmek başlangyjyny öňe sürýär. Bu geňeş suw üpjünçiligi ulgamynda tagallalary utgaşdyrýan netijeli düzüm bolup hyzmat eder.

Türkmenistanyň halkara giňişlikdäki ekologiýa diplomatiýasynyň strategik ugurlary barada aýdylanda, şu ýylyň 9-njy aprelinde Gahryman Arkadagymyzyň Energetika we howa boýunça halkara Wena forumynda çykyş edip, anyk taryhy başlangyçlary öňe sürendigini hem bellemek gerek. Bu çykyşda energetika ulgamynyň durnuklylygyny gazanmagyň we howanyň üýtgemegine garşy göreşmegiň özara aýrylmaz baglanyşyklydygy beýan edildi. Şundan ugur alyp, Türkmenistan köptaraply ekologik hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak bilen birlikde, sebitde we dünýäde ekologiýa taýdan arassa, döwrebap «ýaşyl» energetika tehnologiýalaryny ornaşdyrmak, energiýa çeşmelerini diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmek ýaly möhüm başlangyçlary öňe sürdi.

Daşky gurşawy goramak babatda alnyp barylýan işleriň hatarynda milli kanunçylygymyzda amala aşyrylýan özgertmeler hem aýratyn bellärliklidir. Türkmenistanyň bu ugurdaky kanunçylygy daşky gurşawy hapalanmakdan goramaga, gaýtalanmajak özboluşly biologik dürlüligi we biosferany gorap saklamaga, ýurduň ýer, suw serişdelerini we beýleki tebigy baýlyklaryny rejeli peýdalanmaga gönükdirilendir. Howanyň tämizligini, arassalygyny üpjün etmek, ýurdumyzyň tebigat gözelliklerini has-da artdyrmak maksady bilen, ählihalk bag ekmek dabaralarynyň her ýylyň ýaz we güýz möwsümlerinde ekologik-medeni çäre hökmünde döwlet derejesinde geçirilmegi indi asylly däbe öwrüldi. Hormatly Prezidentimiziň ýakynda degişli Karara gol çekmegi bilen, «Türkmenistanyň 2026 — 2030-njy ýyllar üçin Milli tokaý maksatnamasynyň» we şol maksatnamany amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çäreleriň meýilnamasynyň tassyklanmagy-da bu ugurda alnyp barylýan işlere döwlet syýasatynda möhüm ähmiýet berilýändiginiň ýene bir aýdyň mysaly boldy. Agzalan resminamanyň kabul edilmegi «Howanyň üýtgemegi barada Türkmenistanyň Milli strategiýasynyň» üstünlikli durmuşa geçirilmegini hem nazarlaýar.

Mahlasy, Türkmenistanda Gahryman Arkadagymyzyň we Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň ynsanperwer, döwletli ýörelgeleri, taýsyz tagallalary netijesinde amala aşyrylýan tebigaty goramak syýasatynyň baş maksady ýurdumyzyň baý maddy we tebigy serişdelerini geljekki nesiller üçin aýawly saklamakdan, olary ylmy esasda rejeli peýdalanmakdan, daşky gurşawyň ekologik deňagramlylygyny durnukly üpjün etmekden, howanyň hapalanmagynyň öňüni almakdan ybaratdyr.

Serdar GAÝYPOW,

Türkmenistanyň Mejlisiniň Daşky gurşawy goramak, tebigatdan peýdalanmak we agrosenagat toplumy baradaky komitetiniň başlygy.

Diplomatiýa halkara gatnaşyklarynda ýüze çykýan meseleleri taraplaryň özara düşünişmegi, ylalaşmagy we belli bir oňyn karara gelinmegi bilen netijeli çözgüdiň çykarylmagyna şert döredýär. Amerikan alymlary J.Wuduň we Ž.Serreniň garaýyşlary bilen aýtsak, «Diplomatiýa halkara gatnaşyklarynda döreýän özara düşünişmezlikleriň parahatçylykly serişdeleriň ulanylmagy arkaly çözüliş sungatydyr. Şeýle hem diplomatiýa belli bir düzgünlere hem-de däp-dessurlara daýanylyp, halkara gatnaşyklarynyň sazlaşykly bolmagyna täsir edýär». Ekologiýa diplomatiýasy hem döwletleriň we daşky gurşawy goramak babatda iş alyp barýan halkara guramalaryň arasyndaky hyzmatdaşlykdyr. Geçen asyryň ikinji ýarymynda ekologiýa babatda halkara guramalaryň döremegi, olaryň çäginde ýörite düzümleriň bolmagy we bu ugurda birnäçe konwensiýalaryň, ylalaşyklaryň baglaşylmagy netijesinde dünýäde ekologiýa diplomatiýasynda möhüm ädim adildi.

Ýurdumyz häzirki wagtda daşky gurşawy goramak bilen bagly birnäçe halkara guramalaryň agzasy bolmak bilen birlikde, onlarça konwensiýalardyr ylalaşyklara gatnaşyjy tarap bolup durýar. Hut şunuň esasynda Türkmenistan halkara ylalaşyklaryň talaplaryna ygrarly ýurt hökmünde kesgitlenen wezipeleri iş ýüzünde üstünlikli durmuşa geçirmek bilen ýokary halkara abraýa mynasyp boldy.

Ýurtlaryň ykdysadyýetiniň ýokary depginde ösmegi, dünýä ilatynyň köpelmegi, daşky gurşawa antropogen (adamyň hojalyk işleriniň) täsirleriň artmagy adamzadyň öňünde daşky gurşawy goramak meselesini goýdy. Gazylyp alynýan tebigy baýlyklaryň artmagy bilen janly tebigatyň florasynyň (ösümlik dünýäsiniň) we faunasynyň (haýwanat dünýäsiniň) ýaşaýşyna ýaramaz täsir etmegi adamzady ekologiýa diplomatiýasynda netijeli hyzmatdaşlyga getirdi.

Türkmenistan hem bu ählumumy meselelerden daşda durman, adamzat üçin aýratyn gymmatlygy bar diýlip hasap edilýän tutuş dünýä boýunça medeni we tebigy mirasy ýüze çykarmak we goramak üçin 1972-­nji ýylda kabul edilen Bütindünýä medeni we tebigy mirasy goramak barada konwensiýa 1992-­nji ýylda gol çekmek bilen, 1994-­nji ýylyň 26­-njy martynda ykrar etdi. Ol medeni we tebigy mirasy gorap saklamak babatda ýurtlaryň arasynda hyzmatdaşlygy ýola goýmaklyga gönükdirilendir. Medeni we tebigy mirasyň obýektleri Bütindünýä mirasyň sanawyna goşulandan soň halkara jemgyýetçiliginiň umumy aladasyna we goramak borçnamasyna öwrülýär. Ýurdumyz Birleşen Milletler Guramasynyň Bilim, ylym we medeniýet meseleleri boýunça guramasy (ÝUNESKO) bilen hyzmatdaşlyga aýratyn ähmiýet berýär. Konwensiýa gatnaşyjy bolmak bilen, Türkmenistan medeniýetiň we tebigatyň gaýtalanmajak ýadygärliklerini hertaraplaýyn öwrenmeklige we gaýtadan dikeltmeklige gönükdirilen dürli maksatnamalary durmuşa geçirýär. Türkmenistanyň ÝUNESKO bilen özara hereketleri Bütindünýä medeni we tebigy mirasy goramak barada konwensiýanyň we ÝUNESKO-­nyň «Adam we biosfera» maksatnamasynyň ýörelgelerine esaslanýar. Maksatnamanyň çäklerinde döredilen Bütindünýä biosfera goraghanalarynyň ulgamy ekologik deňagramlylyk üçin zerur bolan biodürlüligiň ýitgilerini pes derejä getirmäge, ilatyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmaga we durmuş, ykdysady we medeni şertlerini gowulandyrmaga mümkinçilik berýär. Türkmenistanyň Gazagystan hem­-de Özbegistan Respublikalary bilen bilelikde hödürlän «Aram guşaklykdaky Turan çölleri» atly köptaraplaýyn hödürnamasynyň kabul edilmegi, şeýle hem ýurdumyzyň «Gaplaňgyr», «Bereketli Garagum» döwlet tebigy goraghanalarynyň, «Repetek» döwlet biosfera goraghanasynyň we onuň garamagyndaky Ýerajy döwlet tebigy çäkli goraghanasynyň çöl ekoulgamlarynyň ÝUNESKO­nyň Bütindünýä mirasynyň düzümine girendigi buýsandyryjydyr. Häzirki wagtda ÝUNESKO­-nyň bütindünýä sanawyna diňe bir taryhy­medeni däl­-de, eýsem, ýurduň gaýtalanmajak tebigy obýektlerini hem goşmak barada teklipleri taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar. Bu işler diňe bir tebigaty goramak nukdaýnazardan gymmatly bolman, eýsem bu günki gün Merkezi Aziýa sebiti üçin esasy ugurlaryň biri bolan ekologiýa howpsuzlygy nukdaýnazaryndan hem wajypdyr. Bu gurama bilen hyzmatdaşlykda Türkmen oba hojalyk institutynda «Daşky gurşawy goramak ­ durnukly ösüşiň möhüm konsepsiýasy» atly ÝUNESKO klubynyň döredilmegi hem hyzmatdaşlykda alnyp barylýan işleriň geriminiň giňdiginden habar berýär.

Ýokarda agzalan halkara ylalaşykdan soňra ýurdumyz ozon dargadyjy maddalaryň öndürilişine we peýdalanylyşyna gözegçilik etmekden hem-­de olardan peýdalanmakdan kem­-kemden ýüz öwürmek arkaly ozon gatlagynyň dargamagynyň netijelerinden adamyň saglygyny we daşky gurşawy goramaga ýardam etmek maksady bilen, 1985-­nji ýylda kabul edilen BMG-­niň Ozon gatlagyny goramak hakynda Wena konwensiýasyna 1993-­nji ýylyň 3-­nji awgustynda goşuldy. Soňra bu konwensiýa ozon dargadyjy maddalary (freonlary) önümçilikden we peýdalanmakdan çykarmagyň jikme­-jik tertipnamasy, şeýle hem ozon dargadyjy maddalaryň öndürilişine, eksportyna we importyna gözegçilik boýunça çäreleriň goşulmagy bilen, Ozon gatlagyny dargadyjy maddalar hakynda Monreal teswirnamasy kabul edildi. Şeýlelikde, ýurdumyz 1993-­nji ýylyň 3-­nji awgustynda bu halkara ylalaşygy ykrar etdi. Wagtyň geçmegi bilen, Monreal teswirnamasynyň Taraplary Teswirnamanyň goşundylarynda sanalýan düzgünleşdirilen maddalaryň öndürilişini we peýdalanylyşyny azaltmak boýunça käbir düzedişler girizip, dürli ýyllarda, has dogrusy, London düzedişini (1990ý.), Kopengagen düzedişini (1992ý.), Monreal düzedişini (1997ý.), Pekin düzedişini (1999ý.) we Kigali düzedişini (2016ý.) kabul etdi. Ozon gatlagyny goramak boýunça çäreleriň arasynda möhüm orny eýeleýän Teswirnamanyň Kigali düzedişi güýçli ýyladyşhana gazy – gidroftoruglerodlary (GFU) düzgünleşdirýän we kem-­kemden dolanyşda azaldyljak maddalaryň sanawyna goşýar. Düzediş taraplary 2040­-njy ýylyň ahyryna çenli GFU-­ny peýdalanmagy kem-kemden 80­85 göterim azaltmaga borçlandyrýar. Ýurdumyz hem sanalan düzedişleri ykrar etmek bilen, adamzat üçin aýgytly işlerde möhüm tagallalary durmuşa ornaşdyrýar.

1992-­nji ýylyň 9-­njy maýynda kabul edilen BMG­-niň Howanyň üýtgemegi barada Çarçuwaly konwensiýasy atmosferada zyňyndy gazlaryň toplanmagynyň howa ulgamyna howply antropogen täsirleriniň döremegine getirmejek derejesinden üýtgetmän saklamakdyr. Türkmenistan hem bu möhüm konwensiýany 1995-­nji ykrar etmek bilen, halkara resminamanyň kadalaryny milli kanunçylyga, döwlet maksatnamalaryna, şeýle hem daşky gurşawy goramak syýasatyna işjeň ornaşdyrýar.

Howanyň üýtgemeginiň öňüni almak, howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak we klimaty maliýeleşdirmek meselelerini düzgünleşdirýän, zyňyndy gazlaryň möçberini azaltmagyň, täze tehnologiýalary ornaşdyrmagyň we uýgunlaşmagyň milli maksatlaryny taýýarlamaklygyň zerurlygyny göz öňünde tutýan BMG­-niň Howanyň üýtgemegi barada Çarçuwaly konwensiýasynyň Pariž ylalaşygy 2015-­nji ýylda kabul edilip, Türkmenistan 2016-­njy ýylyň 15-­nji oktýabrynda ilkinjileriň hatarynda goşuldy.

BMG­-niň Howanyň üýtgemegi barada Çarçuwaly konwensiýasynyň düzgünnamasyna laýyklykda Türkmenistanyň Prezidentiniň 2012-­nji ýylyň 15-­nji maýyndaky karary bilen Howanyň üýtgemegi boýunça Türkmenistanyň milli strategiýasy kabul edildi. Milli strategiýa howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak üçin ilatyň saglygyny, oba we suw hojalyklaryny, Hazar deňziniň kenarýaka zolagyny, tebigy ekoulgamlary, ösümlik we haýwanat dünýäsini, toprak we ýer serişdelerini öz içine alýan esasy pudaklary kesgitleýär. 2019-­njy ýylda BMG­-niň Howanyň üýtgemegi barada Çarçuwaly konwensiýasynyň 2015-­nji ýylyň 12-­nji dekabrynda kabul edilen Pariž ylalaşygy boýunça borçnamalary göz öňünde tutýan Howanyň üýtgemegi barada Türkmenistanyň milli strategiýasynyň rejelenen görnüşi kabul edildi. Onuň esasy maksady, ilkinji nobatda, durmuş­ykdysady we ekologik düzüjileri hem­-de ýurduň ykdysadyýetiniň ähli esasy ugurlary bilen baglylykda howanyň üýtgemegine uýgunlaşma çärelerini göz öňünde tutmak bilen, ýurduň durnukly ösüşini üpjün etmekdir. Konwensiýada göz öňünde tutulan wezipelere laýyklykda, 2000-­nji ýylda birinji, 2010­-njy ýylda ikinji, 2015-­nji ýylda bolsa üçünji Milli habarnamalar taýýarlanyldy. Häzirki wagtda dördünji Milli habarnamany taýýarlamak boýunça işler alnyp barylýar. Geçen ýylyň aprel aýynda hormatly Prezidentimiziň Ýaponiýa amala aşyran saparynyň dowamynda Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrligi bilen Çuo uniwersitetiniň Gözleg we ösüş başlangyjynyň arasynda ýyladyşhana gazlarynyň milli sanawyny kämilleşdirmek we Pariž ylalaşygyna laýyklykda hasabat bermek boýunça mümkinçiligini ýokarlandyrmak barada özara düşünişmek hakynda Ähtnamanyň baglaşylmagy hem bu ugurda alnyp barylýan işleriň ýokarydygyny tassyklaýar. 2025-­nji ýylyň 4­-nji aprelinde Özbegistanyň Samarkant şäherinde geçirilen halkara forumda hormatly Prezidentimiz daşky gurşawy goramak, tebigatdan netijeli peýdalanmak we ony abadanlygy bilen geljekki nesillere miras galdyrmak babatda ýurdumyzda durmuşa geçirilýän nusgalyk işler babatda giňişleýin durup geçdi hem­-de «2024­nji ýylyň ahyryna çenli Türkmenistanda metan zyňyndylary 11 göterim azaldy. Bu bolsa meýilnamada bellenen derejeden ýokarydyr» diýip belläp geçdi.

Hormatly Prezidentimiz 2023-­nji ýylyň 1­-nji dekabrynda Birleşen Arap Emirlikleriniň Dubaý şäherinde geçirilen Birleşen Milletler Guramasynyň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly konwensiýasyna gatnaşyjy taraplaryň 28-­nji maslahatynda (СOP28) eden taryhy çykyşynda: «Jogapkärli döwlet hökmünde Türkmenistan halkara we milli derejede maksada okgunly işi dowam etdirmegiň zerurdygyna düşünýär. Şol iş bolsa howanyň üýtgemegine we onuň netijelerine garşy göreşmekde mundan beýläk­-de ösüşi üpjün etmäge ýardam berer» diýmek bilen, Türkmenistanyň hem Ählumumy metan borçnamasyna goşulýandygyny resmi taýdan yglan etdi.

Daşky gurşawy goramak bilen baglylykda ýokarda getirilen halkara ylalaşyklar bilen birlikde ýurdumyz Birleşen Milletler Guramasynyň Suw guşlarynyň ýaşaýan ýerleri hökmünde halkara ähmiýetli suwly­-batgalyk ýerler hakynda Konwensiýasyna (Ramsar Konwensiýasy), Biologik dürlülik hakyndaky Konwensiýasyna, Biologik dürlülik hakyndaky Konwensiýanyň Kartahena Teswirnamasyna, Biologik dürlülik baradaky Konwensiýanyň Genetik baýlyklaryň elýeterliligini kadalaşdyrmak hem-­de olary ulanmakdan gelip çykýan peýdany adalatly we deň derejede paýlaşmak hakyndaky Nagoýa Teswirnamasyna, Çölleşmäge garşy göreş baradaky Konwensiýasyna, Howply galyndylaryň serhetüsti daşalyşyna we olaryň çykarylyşyna gözegçilik etmek baradaky Konwensiýasyna (Bazel Konwensiýasy), Habara elýeterlik, kararlary kabul etmek işine jemgyýetçiligiň gatnaşmagy hem­-de daşky gurşawa dahylly meseleler boýunça adyl kazyýetlilige elýeterlik hakyndaky konwensiýasyna (Orhus konwensiýasy), Ýabany haýwanlaryň göçýän görnüşlerini gorap saklamak boýunça Konwensiýasyna (Bonn Konwensiýasy), Afrika­Ýewraziýa göçýän suw guşlaryny gorap saklamak baradaky ylalaşygyna, Hazar deňziniň deňiz gurşawyny goramak boýunça Çarçuwaly konwensiýasyna, Ýabany haýwanlaryň ýitmek howpy astyndaky görnüşleriniň halkara söwdasy boýunça konwensiýasyna gatnaşyjy tarap bolmak bilen, şeýle möhüm halkara resminamalardan gelip çykýan wezipeleridir borçlar iş ýüzünde üstünlikli durmuşa geçirilýär.

Görşümiz ýaly, ekologiýa diplomatiýasynda ýurdumyzda durmuşa geçirilýän beýik özgertmelerdir halkara hyzmatdaşlygy diýseň buýsandyrýar. Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe Gahryman Arkadagymyzyň başyny başlan döwletli ýoly hormatly Prezidentimiz tarapyndan üstünlikli dowam etdiril ýär. Goý, şeýle asylly başlangyçlar dowamat-­dowam bolsun!

Orazgeldi SAPAROW,

Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty.

Daşky gurşawy goramagyň bütindünýä güni BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan 1972-nji ýylda esaslandyryldy. Şondan bäri ol dünýäniň köp ýurtlarynda häzirki zamanyň ählumumy meseleleriniň çözülmeginde dünýä jemgyýetçiligini has utgaşykly işlemäge bolan maksatlary özünde jemleýän sene hökmünde bellenilýär. Bu sene her bir adamyň ekologiýa babatda jogapkärçiligi, tebigata aýawly çemeleşilmeginiň zerurdygy, onuň gözelligini we baýlygyny geljek nesilleriň bähbidine gorap saklamaga işjeň gatnaşmagy barada pikirlenmek üçin mümkinçilikdir.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe Daşky gurşawy goramagyň bütin dünýä gününiň baýram hökmünde bellenilip geçilmegi halkara bileleşigiň tagallalaryny tebigaty goramak, Merkezi Aziýa sebitinde hem-de tutuş dünýäde ekologiýa maksatnamalaryny we taslamalaryny durmuşa geçirmek boýunça wajyp wezipeleriň çözgüdine gönükdirmegi esasy ugur edinýän daşary syýasatymyzyň çäklerinde has-da möhümdir.

Gahryman Arkadagymyzyň başlangyçlary esasynda, hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda tebigata aýawly çemeleşmek boýunça gadymdan gelýän milli däp-dessurlarymyza laýyklykda ýurdumyzda daşky gurşawy goramak, tebigy serişdeleri rejeli peýdalanmak, «ýaşyl» ykdysadyýeti ösdürmek ugrunda maksatnamalaýyn çäreler durmuşa geçirilýär. ÝUNESKO-nyň aýratyn ekologik ähmiýetli tebigat gözelliklerini gorap saklamaga we wagyz etmäge gönükdirilen maksatnamalaryny ýerine ýetirmek üçin döwletimiz tarapyndan uly işler amala aşyrylýar. Ýurdumyzyň ýokary okuw mekdeplerinde ÝUNESKO kafedralarynyň açylmagy muňa mysaldyr. Türkmenistanyň abraýly halkara düzümler bilen netijeli gatnaşyklary ösdürýändigine halkara hyzmatdaşlygyň netijesinde taýýarlanylan «Aram guşaklygynyň Turan çölleri» atly köptaraplaýyn hödürnamanyň çäklerinde «Bereketli Garagum», «Gaplaňgyr» döwlet tebigy goraghanalarynyň, «Repetek» döwlet biosfera goraghanasynyň hem-de onuň «Ýerajy» çäkli goraghanasynyň çöl ekoulgamynyň ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizilmegi hem aýdyň şaýatlyk edýär.

Türkmenistan sebitiň we Ýer ýüzüniň ekologiýa meselelerini çözmäge işjeň gatnaşyp, ekologiýa abadançylygy, howanyň üýtgemegi bilen bagly meselelere döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň biri hökmünde garaýar. Gahryman Arkadagymyzyň bu babatdaky il-ýurt bähbitli, umumadamzat ähmiýetli başlangyçlary hormatly Prezidentimiziň baş tutanlygynda üstünlikli dowam etdirilýär. Ýakynda Gahryman Arkadagymyzyň Awstriýa Respublikasyna amala aşyran saparynyň çäklerinde Energetika we howa boýunça halkara Wena forumyna gatnaşyp, taryhy çykyş etmegi, hormatly Prezidentimiziň Gazagystan Respublikasynyň Astana şäherinde iş saparynda bolup, Sebitleýin ekologiýa sammitine we Araly halas etmegiň halkara gaznasyny esaslandyryjy döwletleriň Baştutanlarynyň Geňeşiniň nobatdaky mejlisine gatnaşmagy we adamzadyň bähbidine gönükdirilen başlangyçlary öňe sürmegi Türkmenistanyň sebitiň ekologiýa meselelerini çözmek, howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak boýunça tagallalary birleşdirmäge möhüm ähmiýet berýändiginiň subutnamasydyr.

Sebitiň gün tertibinde ileri tutulýan meseleleriň çözgüdini işläp taýýarlamakda Türkmenistan jogapkärli orny eýelemek bilen, umumy bähbitlere laýyk gelýän anyk başlangyçlary öňe sürýär. Döwlet Baştutanymyzyň bu abraýly halkara guramanyň belent münberinde eden taryhy çykyşlary, öňe süren başlangyçlary dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan giň goldaw tapýar. Umumadamzat bähbitli işlere badalga berip, ýurdumyzyň halkara abraýyny has-da belende göterýändigi üçin Gahryman Arkadagymyza we hormatly Prezidentimize köp sag bolsun aýdýarys. Milli Liderimiziň we Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň janlary sag, ömürleri uzak bolsun, döwletli tutumlary hemişe rowaçlyklara beslensin!

Nepes ROZYÝEW,

Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty, Mejlisiň Ylym, bilim,

medeniýet we ýaşlar syýasaty baradaky komitetiniň agzasy.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda Türkmenistan döwletimiz özüniň parahatçylyk söýüjilikli we belent maksatly daşary syýasy ugruny yzygiderli dowam etdirýär. Dünýä döwletleri we abraýly halkara guramalary bilen ýola goýlan ikitaraplaýyn hem-de köptaraplaýyn hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň çäginde ykdysady, ulag, suw we energetika, ekologiýa hem-de daşky gurşawy goramak meselelerine möhüm ähmiýet berilýär.

Häzirki wagtda adamzat jemgyýetiniň öňünde duran iň möhüm meseleler ekologiýa we howanyň üýtgemegi bilen baglanyşyklydyr. Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimiz Birleşen Milletler Guramasynyň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly Konwensiýasynyň, Biologik dürlülik baradaky Konwensiýasynyň we beýleki halkara resminamalaryň durmuşa geçirilmegine işjeň gatnaşýar we daşky gurşawy goramak boýunça netijeli başlangyçlary öňe sürýär. Häzirki wagtda bu ugurda amala aşyrylýan milli strategiýa Birleşen Milletler Guramasynyň durnukly ösüş maksatlary hem-de ekologiýany goramak boýunça gaýragoýulmasyz wezipeleri bilen sazlaşykly utgaşýar. Türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistan Durnukly ösüşiň maksatlaryna ýetmegiň ýolunda» atly kitabynda nygtaýşy ýaly, durnukly ösüş konsepsiýasy üç sany esasy ugry, ýagny ykdysady, durmuş we ekologiýa ugurlaryny birleşdirmegiň netijesinde peýda bolandyr. Türkmenistanyň daşky gurşawy goramak, ekologiýa abadançylygyny gazanmak we suw serişdelerini netijeli dolandyrmak boýunça döwlet syýasaty üstünlikli durmuşa geçirilýär.

Gahryman Arkadagymyzyň we hormatly Prezidentimiz Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň baştutanlygynda Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň daşary syýasy ugrunyň esasyny parahatçylyk söýüjilik, hoşniýetli goňşuçylyk we «Açyk gapylar» syýasaty düzýär. Ýurdumyz energiýa, ulag-logistika, suw diplomatiýasy we ekologiýa ýaly möhüm meselelerde halkara başlangyçlary yzygiderli öňe sürýär.

Türkmenistan döwletimiziň halkara we sebit guramalary bilen dürli ugurlarda şeýle hem tebigaty goramak biologiýa taýdan köpdürlülik baradaky, ozon gatlagyny goramak baradaky, serhetüsti suw akymlaryny, halkara kölleri goramak we ulanmak bilen baglanyşykly bilelikde amala aşyrylýan we beýleki birnäçe halkara hukuk resminamalary görkezmek bolar. Hazar deňziniň deňiz gurşawyny goramak baradaky Çarçuwaly Konwensiýa, Howanyň üýtgemegi boýunça Çarçuwaly Konwensiýa, Çölleşmä garşy göreşmek boýunça konwensiýa, Ýabany haýwanlaryň göçýän görnüşleriniň goralyp saklanylmagy boýunça Konwensiýa, Suw-batgalyk ýerler hakyndaky Ramsar konwensiýasy netijeli hyzmatdaşlygyň ähmiýetini görkezýär. Aşgabatda Merkezi Aziýada howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly tehnologiýalar boýunça Sebit merkezini döretmek, BMG-niň Suw strategiýasyny we Aral deňzi sebiti üçin ýörite maksatnamasyny işläp taýýarlamak, Aral meselesini BMG-niň işiniň aýratyn ugruna öwürmek, Hazar deňziniň ekologiýa abadançylygyny üpjün etmek boýunça anyk wezipeler durmuşa geçirildi. Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň degişli maddalarynda tebigy serişdeleri rejeli ulanmaga we daşky gurşawy goramaga döwlet gözegçiligi baradaky düzgünler berkidilip, döwrüň talaplaryna hem-de umumy ykrar edilen halkara kadalaryna laýyklykda, işlenip taýýarlanylýar. Türkmenistanyň «Tebigaty goramak hakynda», «Ekologiýa seljermesi hakynda», «Atmosfera howasyny goramak hakynda», «Agyz suwy hakynda», «Ozon gatlagyny goramak hakynda», «Himiýa howpsuzlygy hakynda», «Galyndylar hakynda», «Öri meýdanlar hakynda», «Ösümlikleri goramak hakynda», «Medeni ösümlikleriň genetiki gorlaryny ýygnamak, saklamak we rejeli peýdalanmak hakynda», «Ekologiýa howpsuzlygy hakynda», «Ekologiýa auditi hakynda», «Ekologiýa maglumaty hakynda», «Uglewodorod serişdeleri hakynda», «Aýratyn goralýan tebigy ýerler hakynda», «Ösümlik dünýäsi hakynda», «Haýwanat dünýäsi hakynda» Kanunlary, şeýle hem Tokaý we Suw kodeksleri hereket edýär we olar yzygiderli kämilleşdirilýär.

Türkmenistan ekologiýa meselelerine möhüm ähmiýet bermek bilen tebigy baýlyklary we biodürlüligi artdyrmaga, gorap saklamaga gönükdirilen netijeli çäreleri yzygiderli geçirýär.

Serdar GAÝYPOW,

Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty, Türkmenistanyň Mejlisiniň Daşky gurşawy goramak, tebigatdan peýdalanmak we agrosenagat toplumy baradaky komitetiniň başlygy.

Ar­ka­dag­ly­ Gah­ry­man­ Ser­da­ry­my­zyň pa­ra­sat­ly­ baş­tu­tan­ly­gyn­da­ Ga­raş­syz,­ ba­ky­ Bi­ta­rap­ Di­ýa­ry­myz­da­ sag­dyndur­muş­ ýö­rel­ge­le­ri­ni­ ber­jaý­ et­mekbo­ýun­ça­ al­nyp­ ba­ryl­ýan­ döw­let­ syýa­sa­ty­ üs­tün­lik­li­ dur­mu­şa­ ge­çi­ril­ýär.­ Ýur­du­my­zyň­ dür­li­ mi­nistr­lik­le­rin­de we­ pu­dak­la­ýyn­ do­lan­dy­ryş­ eda­ra­laryn­da­ zäh­met­ çek­ýän­ il­deş­le­ri­mi­ziň ara­syn­da ­zy­ýan­ly­ en­dik­le­riň ­ýa­ra­maz tä­si­ri­ni­ dü­şün­dir­mek­li­ge,­sag­dyn­-durmuş,­ mil­li­ ah­lak­ ýö­rel­ge­le­ri­ni­ halk köp­çü­li­gi­ne­ ýe­tir­mek­li­ge­ ba­gyş­la­nylan ­wa­gyz­-ne­si­hat­ du­şu­şyk­la­ry­ yzy­gider­li­ ge­çi­ril­ýär.­ Go­laý­da­ Türk­me­nista­nyň­ söw­da­ top­lu­myn­da­ hem­ şeý­le wa­gyz-­ne­si­hat ­du­şu­şy­gy ­gu­ral­dy.

Wa­gyz­-ne­si­hat ­du­şu­şy­gyn­da ­edi­len çy­kyş­lar­da­ bel­le­ni­li­şi­ ýa­ly,­ hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň baş­tu­tan­ly­gyn­da ýurdu­myz­da­ al­nyp­ ba­ryl­ýan­ sag­lyk­ syýa­sa­ty­nyň­ esa­sy­ mak­sa­dy ­ila­tyň­ sagly­gy­ny­ has­da­ go­wu­lan­dyr­mak­dan,­ her­ bir­ türk­me­nis­tan­ly­nyň­ aba­dan dur­mu­şy­ny­ üp­jün­ et­mek­den,­ adam öm­rü­niň­ do­wam­ly­ly­gy­ny­ art­dyr­makdan,­ ra­ýat­lar­ üçin­ sag­ly­gy­ go­ra­mak ba­bat­da ­hem­me­ta­rap­la­ýyn­ giň­ mümkin­çi­lik­le­ri,­ döw­re­bap­ şert­le­ri­ üp­jün et­mek­den,­ sag­ly­gy­ go­raý­şy­ hal­ka­ra öl­çeg­le­re­ la­ýyk­lyk­da­ ös­dür­mek­den hem­de­ in­no­wa­si­on­ teh­no­lo­gi­ýa­la­ra,­ öň­de­ba­ry­jy­ luk­man­çy­lyk­ yl­my­na­ wetej­ri­be­le­ri­ne­ esas­lan­ýan­ kä­mil,­ ýo­kary­ ne­ti­je­li­ sag­ly­gy­ go­ra­ýyş­ ul­ga­my­ny dö­ret­mek­den ­yba­rat­dyr.

Eziz­ Di­ýa­ry­my­zyň­ sag­ly­gy­ go­ra­ýyş ul­ga­my­nyň­ öz­bo­luş­ly­ mil­li­ nus­gasy­ hal­ky­my­zyň­ kö­pa­syr­lyk­ sag­dyn-dur­muş­ ýö­rel­ge­le­ri­ni­ dün­ýä­niň­ bu ugur­da­ky­ öň­de­ba­ry­jy­ tej­ribe­le­ri­ bi­len­ bir­leş­dirýär.­ Mu­ňa­ my­sal­ edip,­ ene­-ma­ma­la­ry­my­zyň dür­li­ ösüm­lik­ otla­ryn­dan­ taý­ýar­lanan­ mel­hem­ler­den,­ ata-­ba­ba­la­ry­my­zyň at­ üs­tün­dä­ki­ oýunlar­dan­ we­ ta­ryh­dan gel­ýän­ beý­le­ki­ sag­ly­gy ber­kid­ýän­ dur­muş­ en­dikle­rin­den­ peý­da­la­nyp,­ dert­le­riň öňü­ni­ alan­dyk­la­ry­ny,­ ke­sel­le­re­ şy­pa ta­pan­dyk­la­ry­ny,­ bu­ gün­ki­ gün­de­ şol däp­le­riň­ döw­rüň­ iň­ tä­ze­ luk­man­çylyk­ tej­ri­be­le­ri­ bi­len ­ut­ga­şyp,­ il­deş­le­rimi­ziň ­sag­dyn dur­muş­da ­ýa­şa­ma­gy­na hyz­mat ­ed­ýän­di­gi­ni ­gör­kez­mek bo­lar.­

Mä­lim­ bol­şy­ ýa­ly,­ äh­li­ ýaş­da­ky­ raýat­la­ryň­ sag­ly­gy­ny­ go­ra­mak,­ ola­ryň hu­kuk­la­ry­ny­ hem­-de­ müm­kin­çi­likle­ri­ni­ gi­ňelt­mek,­ ada­myň­ ýa­şy­ bi­len bag­ly­lyk­da­ dö­räp ­bil­jek­ dür­li­ ke­sel­leriň ­öňü­ni­ alyş­ we ­be­je­riş­ iş­le­ri­ni­ ýo­la goý­mak­ döw­le­tiň­ iň­ mö­hüm ­we­zi­pele­ri­niň ­bi­ri­dir.

Bil­şi­miz­ ýa­ly,­ sag­ly­gy­ go­ra­ýyş­ ul­gamyn­da­ mak­sat­na­ma­lar­ hem stra­te­giýa­lar­ döw­rüň­ ta­lap­la­ry­na­ we­ Bü­tindün­ýä­ Sag­ly­gy ­Go­ra­ýyş­ Gurama­sy­nyň mas­la­hat­la­ry­na­ la­ýyk­lyk­da­ yzy­gi­der­li ka­bul­ edil­ýär.­ Jem­gy­ýe­ti­miz­de­ sag­lyga­ zy­ýan­ ýe­tir­ýän­ ýa­ra­maz­ en­dik­le­re gar­şy­ gö­reş­mek,­ hal­ky­my­zyň,­ aý­ratyn­da,­ ýaş­la­ry­my­zyň­ be­den­ we­ ru­hy taý­dan­ sag­dyn­ly­gy­ny ­ga­zan­mak ­üçin bi­möç­ber ­uly ­iş­ler ­dur­mu­şa­ ge­çi­ril­ýär.

«Ra­ýat­la­ryň­ sag­ly­gy­nyň­ tem­mä­ki tüs­se­si­niň­ tä­si­rin­den­ we­ tem­mä­ki önüm­le­ri­ni­ ulan­ma­gyň­ ne­ti­je­le­rinden­ go­ral­ma­gy­ ha­kyn­da­ky»­ Türk­menis­ta­nyň­ Ka­nu­ny­nyň­ ka­bul edil­me­gi­ tem­mä­kä­ gar­şy gö­reş­mek­ bo­ýun­ça­ ýurdu­my­zyň­ dün­ýä­de öň­de­ba­ry­jy­ or­ny­ eýele­ýän­di­gi­ni­ aý­dyň gör­kez­ýär.­ Ýur­du­myz dün­ýä­ de­re­je­sin­de tem­mä­ki­ önüm­le­ri­ni ulan­mak­da­ iň­ pes­ görke­zi­jä­ eýe­ bol­mak­ bi­len,­ yn­san­ sag­ly­gy­na­ zy­ýan­ ýe­tirýän­ bu­ we­him­den­ azat­ ýurt­ hökmün­de ­bellidir.

Ata­ Wa­ta­ny­myz­da­ «Sag­lyk»­ Döw­let mak­sat­na­ma­sy­nyň­ esa­syn­da­ al­nyp ba­ryl­ýan­ giň­ ge­rim­li­ iş­ler­de,­ ga­za­nylýan­ üs­tün­lik­ler­de­ türk­men­ hal­ky­nyň Mil­li­ Li­de­ri,­ Türk­me­nis­ta­nyň­ Halk Mas­la­ha­ty­nyň­ Baş­ly­gy Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­my­zyň­ «Türk­me­nis­ta­nyň der­man­lyk ­ösüm­lik­le­ri» at­ly­ köp­jilt­li yl­my-­en­sik­lo­pe­dik­ ki­ta­by­nyň­ äh­miýe­ti ­hem ­örän­ ulu­dyr. Bu­ düýp­li ­yl­my iş ­ýur­du­my­zyň­ luk­man­çy­lyk­ yl­my­nyň ös­dü­ril­me­gi­ bi­len­ bir­ ha­tar­da­ dün­ýä fi­to­te­ra­pi­ýa­sy­nyň­ kä­mil­leş­di­ril­me­gine ­hem­ uly­ go­şant goş­dy.

Mäh­ri­ban­ hal­ky­my­zyň­ sag­ly­gy­ny go­ra­mak­ ug­run­da­ uly­ ta­gal­la­la­ry­ edýän,­ sag­ly­gy­ go­ra­ýyş­ ul­ga­myn­da­ giň öz­gert­me­le­ri­ dur­mu­şa­ ge­çir­ýän­ türkmen­ hal­ky­nyň­ Mil­li­ Li­de­ri,­ Türk­menis­ta­nyň­ Halk ­Mas­la­ha­ty­nyň Baş­ly­gy Gah­ry­man­ Ar­ka­da­gy­my­zyň­ hem­-de Ar­ka­dag­ly­ Gah­ry­man­   Ser­da­ry­my­zyň jan­la­ry­ sag,­ ömür­le­ri­ uzak­ bol­sun,­ alyp­ bar­ýan­ asyl­ly­    iş­le­ri­ el­my­da­ma ro­waç­lyk­la­ra ­bes­len­sin!

Serdar ARAZOW,

Türk­me­nis­ta­nyň ­Mej­li­si­niň de­pu­ta­ty, 

Mejlisiň Yk­dy­sady ­me­se­le­ler ba­ra­da­ky

­ko­mi­te­tiniň ­ag­za­sy.

Ежегодно 1 июня планета празднует Международный день защиты детей. В Туркменистане этот праздник имеет особое значение и отмечается с большим размахом. От всей души детям страны адресует своё поздравление Президент Туркменистана, подчёркивая, что эта дата является воплощением гуманистических ценностей – мира и дружбы. Торжества в Туркменистане в этот день демонстрируют приверженность страны идеалам Организации Объединённых Наций в сфере защиты прав и интересов детей, а также заботу о подрастающем поколении. Президент страны отмечает, что проводимые мероприятия ярко отражают достижения Туркменистана – страны процветания и благополучия.

Какие основополагающие принципы лежат в основе государственной политики, направленной на поддержку детства? Как реализуется эта политика на практике? Какие аспекты требуют повышенного внимания и дальнейшего развития, а также почему День защиты детей важен для каждого из нас? На эти и другие вопросы в интервью корреспонденту «НТ» отвечает Дженнет Овекова, депутат Меджлиса Туркменистана, член Комитета по законодательству и его нормам.

«НТ»: Учитывая международный характер праздника и его связь с правами детей, давайте начнём с истории праздника и важности Конвенции о правах ребёнка, которая является основным международным документом по защите детей.

– Идея праздника зародилась на Всемирной конференции в Женеве, посвящённой вопросам благополучия детей, где впервые был поднят вопрос об их защите. Официально праздник был учреждён в 1949 году парижским конгрессом Международной демократической федерации женщин, чтобы позаботиться о благополучии тех, кто лишился родителей и жилищ в военные годы. Впервые его отметили 1 июня 1950 года, торжества тогда прошли в 51 стране мира.

Главный международный правовой договор, защищающий права детей во всём мире, – это Конвенция ООН о правах ребёнка. Документ был принят Генеральной Ассамблеей ООН 20 ноября 1989 года. Конвенция определяет ребёнка как самостоятельную личность в возрасте от 0 до 18 лет и его права как права человека. Каждый ребёнок имеет право на выживание, здоровье и благополучие, обучение и развитие, на отсутствие дискриминации и на то, чтобы в полной мере реализовать свой потенциал, а также право быть услышанным.

Международный день защиты детей должен привлечь внимание общества к правам всех детей на планете. На международном уровне ими занимается Детский фонд Организации Объединённых Наций (ЮНИСЕФ).

«НТ»: туркменистан ратифицировал Конвенцию о правах ребёнка в 1994 году. Какие шаги на законодательном уровне были предприняты в туркменистане по реализации положений Конвенции?

– Защита детства – это гуманитарная основа и цель государственной политики Туркменистана. Она опирается на положения и принципы Конвенции о правах ребёнка, ценностные нормы и традиции туркменского народа, суть которых передаёт пословица «Сладок мёд, да дитя слаще». Положения Конвенции имплементированы в Конституцию, Закон о государственных гарантиях прав ребёнка, а также в Семейный, Трудовой кодексы, Законы об образовании, здравоохранении и другие. Закон о государственных гарантиях прав ребёнка закрепляет основные принципы и направления государственной политики. Туркменистан гарантирует равенство прав и свобод каждого ребёнка, проживающего на территории Туркменистана. Равные права ребёнка обеспечиваются законами и иными нормативными правовыми актами Туркменистана, общепризнанными принципами и нормами международного права. Приоритетом государственной политики в интересах ребёнка является обеспечение его наилучших интересов.

В области защиты прав и инте­ ресов детей Туркменистан активно сотрудничает с международными ор­ ганизациями, такими как ЮНИСЕФ и другие, обмениваясь опытом и внедряя лучшие мировые практики. Это позволяет стране оставаться на передовой в вопросах формирования благоприятной среды для подрастающего поколения и вносить свой вклад в глобальные усилия по обеспечению счастливого и безопасного детства для всех детей мира.

«НТ»: надо сказать, что наряду с законодательными мерами был реализован и широкий комплекс социально-экономических мер для осуществления норм, определённых в Конвенции о правах ребёнка и законодательстве страны.

– Заметный прогресс Туркменис­тана в деле создания благоприятной среды для благополучия детей под­ тверждают многие международные организации. Эти достижения включают в себя всеобщий доступ к квалифицированной медицинской помощи во время родов в Туркменистане, всеобщие вакцинации детей, повышение коэффициента исключительно грудного вскармливания, всеобщий доступ к бесплатному образованию, широкий охват дошкольными учреждениями, а также высокую готовность к школе. Система социальных гарантий включает пособия по рождению ребёнка, пособия на детей до трёх лет и пособия на детей с инвалидностью. В ряду особо важных достижений отмечается создание и деятельность Благотворительного фонда по оказанию помощи нуждающимся в опеке детям имени Гурбангулы Бердымухамедова.

«НТ»: скажите, а есть вопросы в отношении детства, которые требуют повышенного внимания и дальнейшего продвижения?

– Во всём мире существуют вопросы, которые касаются детей и которые до конца не разрешены. На достижениях и опыте предыдущих планов был разработан Национальный план действий по реализации прав детей в Туркменистане на 2023–2028 годы. Это государственный документ, направленный на защиту благополучия детей и обеспечение их прав в соответствии с Конвенцией ООН о правах ребёнка. Основные направления плана включают: обеспечение доступа к качественной медицинской помощи, здоровому питанию и чистой воде; развитие инклюзивного и качественного образования; защита прав детей, создание безопасной и здоровой окружающей среды для гармоничного развития. Нацио­ нальный план служит механизмом, который укрепляет координацию действий всех органов государ­ ственной власти и гражданского общества для реализации госу­ дарственной политики в области детства. Дальнейшего продвижения требует усиление ответственности взрослых, прежде всего родителей, школы, учителей в правильном воспитании, укреплении семейных ценностей. Немаловажным явля­ ется просвещение самих детей. В этой связи стало практикой, когда во время летних каникул депутаты Меджлиса проводят обучающие семинары для детей в Детских оздоровительных центрах.

В целом, говоря о государственной политике в области детства в Туркменистане, надо подчеркнуть, что это не просто набор мер, а целенаправленная, комплексная стратегия, пронизывающая все сферы жизни общества и направленная на раскрытие потенциала каждого ребёнка. Свидетельством достижений Туркменистана является дважды избрание в члены Исполнительного совета Детского фонда ООН (UNICEF) на период 2018–2020 годов и на 2024–2026 годы. Это избрание подтверждает признание усилий страны в реализации международных обязательств по защите прав детей.

«НТ»: Дети – это будущее любой страны и мира в целом. От того, насколько безопасно и гармонично они развиваются, зависит то, каким станет мир через десятилетия. Вот почему Международный день защиты детей – это не только праздник, но и глобальное напоминание нам, взрослым, о важности соблюдения прав детей на защиту, на семью, заботу и всестороннее развитие. Это призыв к каждому взрослому человеку проявлять заботу, внимание и участие не только к собственным, но и ко всем детям, нуждающимся в поддержке. Международный день защиты детей важен каждому человеку, так как защищает права детей на жизнь, здоровье и образование, подчёркивая, что благополучие каждого ребёнка – это фундамент здорового будущего всего человечества.

Беседу вела

Ирина ИМАМКУЛИЕВА.

Шелководство, являясь отраслью отечественного сельского хозяйства, ежегодно получает широкое и устойчивое развитие. Расширение площадей под тутовые плантации, использование качественных сортов грены, уход за гусеницами шелкопряда в соответствии с агротехническими требованиями – основа получения высокого урожая коконов. В этом плане ценный практический опыт накоплен арендаторами Сельскохозяйственного акционерного общества (САО) имени Садуллы Розметова этрапа Шават Дашогузского велаята.

В этом передовом хозяйстве в северном регионе страны успешно ведётся работа по увеличению объёма производства полноценных шелковичных коконов, эффективному использова- нию новых технологий в шелководстве, сдаче государству без потерь ценного сырья для текстильной промышленности. Высокими трудовыми показателями ознаменовали нынешний год арендаторы-шелководы САО имени Садуллы Розметова. Основной этап производства шелкопряда начинается весной. Особое внимание было уделено подготовке инкубаторов, где происходит активация грены шелкопряда. От их технического состояния напрямую зависит качество будущего сырья. Специалисты провели комплексную очистку и дезинфекцию помещений, обработку инкубаторов специальными растворами, а также проверили системы вентиляции и поддержания микроклимата.

В настоящее время в нашем многопрофильном хозяйстве трудятся 826 арендаторов-шелководов. В их числе одними из первых успешно выполнили личные договорные обязательства по сдаче государству полноценных коконов тутового шелкопряда шелководы Фахреддин Менглиев, Роза Матякубова и многие другие. Каждый из них сдал на приёмный пункт 110–150 килограммов ценного сырья для текстильной промышленности Туркменистана, что намного больше личных договорных обязательств.

Pасул САДУЛЛАЕВ,

заместитель председателя САО

имени Садуллы Pозметова,

депутат Mеджлиса Tуркменистана.